Jak lasy absorbują wodę i zapobiegają powodziom to kluczowy proces w funkcjonowaniu ekosystemu i ochronie przed katastrofami hydrologicznymi. W artykule przyjrzymy się mechanizmom, dzięki którym lasy regulują obieg wody, zwiększają retencję i zmniejszają ryzyko nagłego wezbrania w dolinach rzecznych.
Rola lasów w gospodarce wodnej
Każdy zdrowy las działa jak olbrzymi biologiczny filtr. Korony drzew, warstwa ściółki oraz systemy korzeniowe wpływają na tempo i ilość wody, która dociera do gruntów podłoża. W wyniku tego lasy:
- zmniejszają prędkość spływu powierzchniowego,
- zwiększają zdolność magazynowania wody w glebie,
- utrzymują stabilny poziom wód gruntowych.
Wliwają na dynamiczną wymianę wilgoci pomiędzy atmosferą a podłożem. Podczas opadów krople deszczu zatrzymywane są w koronach i stopniowo przechodzą dalej – zarówno jako spływ po pniach, jak i ściółka je zatrzymuje, chroniąc przed natychmiastowym odprowadzeniem.
Znaczenie retencji
Retencja to zdolność systemu leśnego do przechowywania wody i uwalniania jej w sposób kontrolowany. Dzięki garstce biologicznych zbiorników, lasy mogą przyjąć kilkadziesiąt procent więcej opadów niż tereny rolnicze czy miejskie. Wpływ na to mają:
- głęboki system korzeniowy drzew, zwiększający pojemność miejską gleby,
- warstwa próchnicy, działająca jak gąbka,
- mikrokanaliki utworzone przez dżdżownice i inne organizmy glebowe.
Obieg wody w lesie
Woda w lesie uczestniczy w cyklu:
- transpiracji – parowanie z powierzchni liści,
- infiltracji – wsiąkania do gleby,
- przemieszczaniu wód podziemnych w strefie korzeniowej.
Dzięki temu część wilgoci trafia do atmosfery w postaci pary, co ochładza okolicę i wpływa na lokalny mikroklimat, a reszta zasila warstwę wodonośną, co daje odpływ w czasie suszy.
Mechanizmy pochłaniania i magazynowania wody
Kluczowe procesy, które decydują o zdolności lasu do zatrzymania wody, to:
- filtracja przez ściółkę i próchnicę,
- przechwytywanie przez koronę drzew,
- magazynowanie w szczelinach skalnych i glebowych,
- transport wody pionowo i poziomo systemem korzeniowym.
System korzeniowy nie tylko pobiera wodę dożywotniego zapotrzebowania roślin, lecz także tworzy naturalne kanały ułatwiające dalszą infiltrację opadów. W efekcie mniejsza część deszczu staje się spływem powierzchniowym, a większa trafia do wnętrza ziemi.
Różnice między typami lasów
W zależności od składu gatunkowego i klimatu, lasy mogą różnić się efektywnością pochłaniania wody:
- lasy iglaste z gęstą ściółką igliwia tworzą silną warstwę filtrującą,
- lasy liściaste z szybko rozkładającą się próchnicą dają intensywną infiltrację,
- lasy mieszane łączą obie zalety, co często przekłada się na największą retencję.
Znaczenie w ochronie przed powodziami
Kiedy zwiększone opady przechodzą nad zlewiskiem, obszar zawartość wody w glebie i pojemność lasu determinuje, czy nadmiar trafi do rzek, czy zostanie przechwycony. Lasy zabezpieczają przede wszystkim:
- przybrzeżne strefy zalewowe,
- dorzecza mniejszych cieków przed gwałtownym wzrostem poziomu,
- tereny podgórskie, gdzie woda może spływać z dużą prędkością.
Obszary zalesione działają jak naturalne wały, rozpraszając energię płynącej wody i zatrzymując ją w strefie filtra leśnego. W warunkach deforestacji spływ jest szybko kumulowany w korycie, co prowadzi do nagłych, niszczycielskich wezbrań.
Wpływ działalności człowieka
Człowiek może zarówno wspierać, jak i zaburzać procesy naturalne:
- wyrąb lasu redukuje retencję, zwiększając ryzyko erozji i powodzi,
- ponowne zalesianie, zakładanie zadrzewień przydrożnych i rzecznych podnosi zdolność zatrzymywania wód,
Działania ochronne i planowanie przestrzenne, oparte na analizie hydrologicznej, powinny uwzględniać powódź jako naturalne zjawisko, a nie jedynie zagrożenie, planując pasy zalewowe i strefy buforowe.
Praktyczne rekomendacje i przyszłe wyzwania
Aby w pełni wykorzystać potencjał lasu w ochronie przed powodziami, warto:
- zachować istniejące drzewostany w dolinach rzecznych,
- wdrożyć programy zalesiania stref powodziowych z gatunkami odpornymi na okresowe zalewy,
- monitorować stan próchnicy i wilgotności gleby,
- edukować lokalne społeczności o roli korzenie w gospodarce wodnej,
- wprowadzać terytorialne plany ochrony krajobrazu, integrujące hydrologię i leśnictwo.
Zmiany klimatyczne i coraz częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe stawiają przed nami zadanie utrzymania i odbudowy lasy jako strategicznych obszarów zabezpieczenia przed powodziami. Inwestycje w zrównoważone leśnictwo, retencję kształtowaną przez naturę i monitorowanie stanów wody są fundamentem bezpieczniejszej przyszłości dla społeczności zamieszkałych w dolinach rzecznych.
