Rola martwego drewna w ekosystemie leśnym — „żywe drewno” to temat, który ukazuje, jak pozornie zakończony żywot drzewa wpływa na dalsze funkcjonowanie lasu.
Znaczenie martwego drewna w cyklu życia lasu
W naturalnych lasach pozostałości po obumarłych drzewach pełnią funkcję niezwykle ważną dla całego środowiska. Kłody, powalone pnie i gałęzie stanowią kopalnię składników odżywczych, które w wyniku procesów rozkładu trafiają z powrotem do gleby. Dzięki temu las zachowuje swoją żywotność i stabilność.
W pierwszym etapie rolę rozkładających się organizmów odgrywają głównie grzyby i mikroorganizmy, które rozpuszczają ciężkie komponenty drewna, takie jak lignina i celuloza. Następnie do akcji wchodzą bezkręgowce: owady, pająki, ślimaki, roztocza czy żywe drewno penetrujące chrząszcze. W ostatniej fazie resztki organiczne stają się pożywką dla mchów, glonów oraz drobnych roślin, które przekształcają je w glebę bogatą w azot, fosfor i potas.
- Nawilżenie – martwe drewno magazynuje wodę, wspomagając wilgotność podłoża.
- Składniki odżywcze – procesy rozkładu uwalniają mikro- i makroelementy.
- Siedlisko – różne stadia rozkładu oferują miejsca schronienia dla gatunków grzybów, owadów i drobnych kręgowców.
- Utrzymywanie bioróżnorodności – martwe drewno zwiększa liczbę nisz ekologicznych.
Funkcje ekologiczne martwego drewna
W ekosystemie leśnym martwe drewno odgrywa szereg ról, często niedocenianych przez leśników skupionych na produkcji drewna użytkowego. Warto jednak przyjrzeć się kilku kluczowym funkcjom:
Bufor wodny
Gęsta struktura tkanek drzewnych sprzyja zatrzymywaniu opadów atmosferycznych, co zapobiega szybkiej erozji i wysychaniu gleby w okresach suszy. Tam, gdzie kłody leżą w wilgotnych zagłębieniach, tworzą się nawet miniaturowe oczka wodne.
Rezerwuar pokarmowy
Dla wielu zwierząt martwe drewno to źródło pożywienia: larwy owadów – np. kołatek czy ryjkowców – drążą w drewnie galerię, a grzyby twardziszowate tworzą cenne owocniki. Ptaki, takie jak dzięcioły, wykorzystują gąszcz kory i miękkie fragmenty pnia do wyszukiwania larw, a nietoperze często śpią w szparach starych drzew.
Podłoże dla roślin epifitycznych
W wilgotnych lasach liściastych i mieszanych mech, wątrobowce czy paprocie potrafią osiedlać się na zwalonych konarach, tworząc zielony dywan. Dzięki temu powstaje mikroklimat sprzyjający rozwojowi innych form życia, takich jak drobne bezkręgowce czy mikrogrzyby.
Wpływ na bioróżnorodność i strukturę lasu
Obecność martwego drewna sprzyja utrzymaniu wielu rzadkich i chronionych gatunków. Wiele z nich to organizmy specjalistyczne, doskonale przystosowane do bytowania wyłącznie w skrajnie rozłożonym drewnie:
- Grzyby saprofityczne – grzyby pasożytnicze i symbiotyczne, które oczyszczają środowisko z zanieczyszczeń organicznych.
- Chrząszcze z rodziny kuczmikowatych – żyjące tylko w martwym drewnie.
- Ptaki dziuplaste – znajdujące w próchnie doskonałe miejsca lęgowe.
- Porosty i glony – kolonizujące korę i odsłonięte włókna drewna.
Dzięki nim las zyskuje na złożoności strukturalnej, a różnorodność gatunkowa wzrasta nawet o kilkadziesiąt procent w porównaniu do monokultury sosnowej pozbawionej martwego drewna.
Ochrona i zrównoważone zarządzanie martwym drewnem
Lasy gospodarcze coraz częściej uwzględniają w planach pozostawianie pni i gałęzi na powierzchni gruntu, aby wspierać naturalne procesy. Leśnicy rekomendują:
- Zostawianie co najmniej 10 m3 martwego drewna na hektarze drzewostanu.
- Wybiórcze usuwanie drzew popowodziowych i połamanych – nie wszystkie gałęzie czy pnie muszą być usuwane.
- Wykreślanie fragmentów lasu z gospodarki na rzecz rezerwatów lub enklaw o naturalnym przebiegu procesów.
- Monitoring kolonii zagrożonych gatunków saproksylicznych.
Dzięki takim działaniom możliwe jest zachowanie zdrowych i odpornych na czynniki stresowe lasów, jednocześnie nie rezygnując całkowicie z funkcji produkcyjnych.
Podsumowanie
Martwe drewno to nieodpłatny „serwis” ekosystemu leśnego, który zwiększa jego trwałość, wspomaga oczyszczanie środowiska i chroni różnorodność biologiczną. Działając zgodnie z zasadami zrównoważonego leśnictwa, możemy zapewnić, że lasy pozostaną miejscem bogatym w życie, od najmniejszych mikroorganizmów po majestatyczne drzewa sięgające nieba.
