Czy w lasach można zbierać zioła i owoce – prawo i etyka zbioru to temat istotny zarówno dla miłośników przyrody, jak i osób profesjonalnie zajmujących się roślinami leśnymi. Poniższy artykuł omawia kwestie prawne, etyczne oraz praktyczne porady dotyczące odpowiedzialnego pozyskiwania naturalnych surowców.

Prawo zbioru ziół i owoców w lasach państwowych

Polskie prawo reguluje dostęp do zasobów leśnych, stanowiących własność Skarbu Państwa. Zgodnie z ustawą o lasach, każdy ma prawo do zbioru grzybów, jagód i runa leśnego w celach niezarobkowych, o ile nie narusza to ochrony przyrody ani przepisów dotyczących lasów ochronnych. Runa leśne obejmują np. owoce leśne takie jak maliny, jeżyny, poziomki czy borówki, a także wiele zioła o właściwościach leczniczych lub kulinarnych.

Nie dotyczy to jednak gatunków objętych ochroną gatunkową – ich zrywanie lub wykopywanie jest zabronione bez stosownego zezwolenia. Ponadto zbiór roślin powinien odbywać się w sposób, który nie niszczy siedlisk leśnych ani nie zmniejsza bioróżnorodności. W lasach ochronnych oraz rezerwatach przyrody przepisy bywają bardziej restrykcyjne – często obowiązuje całkowity zakaz zbioru runa, a w innych przypadkach wymagana jest pisemna zgoda zarządcy terenu.

Jeśli ktoś planuje komercyjne zbieranie ziół lub owoców, konieczne jest uzyskanie koncesji od nadleśnictwa. Pozwolenie to określa zakres czynności, dozwolony wolumen zbioru, a także terminy i miejsca prowadzenia działalności. Brak takiego pozwolenia grozi karą grzywny lub innymi konsekwencjami prawnymi.

Etyczne aspekty pozyskiwania naturalnych surowców

Etyka zbierania w lasach opiera się na zasadzie minimalnej ingerencji i poszanowania ekosystemu. Najważniejsze zasady to:

• pozostawianie odpowiedniej liczby okazów roślin w ich naturalnym stanowisku, aby zapewnić trwały rozwój populacji,
• unikanie zbioru roślin w okresie kwitnienia lub owocowania, gdy korzystają z nich zwierzęta,
• stosowanie narzędzi i technik, które nie niszczą korzeni ani pędów,
• szanowanie praw innych zbieraczy i korzystanie z lasu w sposób niezakłócający spokoju dzikich zwierząt.

Warto pamiętać, że niektóre gatunki roślin, jak np. macierzanka piaskowa czy storczyki, rozwijają się powoli i są bardzo wrażliwe na nadmierny zbiór. Ich ochrona wymaga od zbieraczy szczególnej uwagi i wstrzemięźliwości.

Podczas zbierań zaleca się unikać modyfikowania terenu (np. przekopywania ściółki) czy stosowania chemicznych środków odstraszających owady – mogą one zaburzyć lokalne relacje gatunkowe. Zamiast tego lepiej korzystać z prostych narzędzi, jak nożyki czy małe łopatki, przestrzegając zasady „nie śmieć, nie wyrywa, nie niszcz”.

Ochrona przyrody a praktyczne wskazówki

Przed wyruszeniem na zbiór warto zapoznać się z mapą terenu i sprawdzić, czy wybrane miejsce nie znajduje się w granicach rezerwatu lub innej formy ochrony ścisłej. Można to zrobić online za pomocą geoportalu lasów państwowych.

1. Planowanie wyjścia

• Wyznacz konkretny obszar, upewniając się, że jest on dopuszczony do zbioru.
• Przygotuj odpowiedni sprzęt: wygodne buty, kosz wiklinowy, torebki papierowe lub tkaninowe zamiast foliowych, woda i lekka apteczka.
• Zabierz mapę lub aplikację terenową, która działa offline.

2. Techniki zbioru

• Dla owoców leśnych najlepiej używać szerokiego, płaskiego koszyka, aby powietrze swobodnie cyrkulowało i zapobiec gniciu.
• Zioła najlepiej ścinać nożyczkami, zostawiając dolne liście przy łodydze, co przyspiesza regenerację.
• Nie wyrywać całych kłączy roślin, chyba że masz pozwolenie i zbierasz celowo kłączowe surowce.

3. Zużytkowanie i konserwacja surowców

Świeże owoce leśne najlepiej przetwarzać szybko: na dżemy, soki, liofilizaty czy suszone przekąski. Zioła warto suszyć w ciepłym, przewiewnym miejscu, z dala od bezpośredniego słońca, aby zachować ich wartości lecznicze i aromat. W przypadku roślin olejkowych, takich jak arnika czy dzięgiel, zaleca się delikatne mieszanie liści, by nie uszkodzić gruczołów olejkowych.

Zagrożenia i sposoby minimalizowania szkód

Nadmierny zbiór może prowadzić do zmniejszenia liczebności populacji, zaniku niektórych gatunków i zaburzeń w funkcjonowaniu całego ekosystemu. Do najczęstszych zagrożeń należą:

• trwałe uszkodzenie warstwy ściółki,
• eradykacja roślin o wolnym tempie wzrostu,
• zaburzenie łańcucha pokarmowego dla zwierząt,
• wprowadzenie obcych gatunków przez zanieczyszczony sprzęt.

Aby temu zapobiec, należy:

• stosować zasadę rotacji miejsc zbioru,
• dezynfekować narzędzia po każdej wycieczce,
• nie przenosić ściółki ani nasion z jednego obszaru na drugi,
• uczestniczyć w akcjach edukacyjnych i wolontariatach na rzecz ocena stanu lasu i jego ochrony.

Podsumowanie

Zbieranie owoce leśne i zioła w polskich lasach jest dozwolone pod warunkiem przestrzegania przepisów prawa i zasad etyki. Kluczowe znaczenie ma poszanowanie bioróżnorodność i wartości ekologiczne lasów, odpowiednie planowanie wyprawy oraz stosowanie metod minimalnie inwazyjnych. Odpowiedzialne pozyskiwanie runa leśnego pozwala cieszyć się darami natury, jednocześnie dbając o przyszłe pokolenia przyrodników i smakoszy leśnych skarbów.