Warstwa runa to istotny, choć często niedoceniany składnik ekosystemu leśnego. Składa się z niższych roślin zielnych, mszaków, porostów oraz młodych osobników drzew i krzewów, które rozwijają się pod koroną drzew. Jej znaczenie wykracza poza estetykę lasu — wpływa na cykle biochemiczne, strukturę gleby, warunki siedliskowe dla bezkręgowców i drobnych kręgowców oraz jest czułym wskaźnikiem zmian środowiskowych.

Definicja i skład warstwy runa

W leśnictwie warstwę runa definiuje się zwykle jako zbiór roślin występujących bezpośrednio nad powierzchnią gleby, poniżej podszytu i korony drzew. Należą do niej trzy główne grupy organizmów: rośliny zielne (np. storczykowate, goryczkowate, trawy), mchy oraz porosty, a także drobne sadzonki i odrosty drzew. W zależności od typu lasu skład runa może się znacznie różnić — w buczynach przeważają gatunki cienioznośne, w bory sosnowe natomiast często dominuje mszar i roślinność sucholubna.

W strukturze runa wyróżnia się również elementy nietrwałe, takie jak opadłe igliwie, martwe drewno drobne oraz warstwa ściółki, które współtworzą środowisko rozwojowe dla wielu organizmów. Runo może mieć układ kępkowy, kobiercowy lub mozaikowy — zależny od warunków siedliska i historii użytkowania lasu.

Funkcje ekologiczne warstwy runa

Warstwa runa pełni liczne funkcje ekologiczne, kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania lasu:

• Ochrona gleby — runo ogranicza erozję, zmniejsza rozbujanie powierzchni gleby i stabilizuje profil glebowy.
• Cykl składników odżywczych — rośliny runa uczestniczą w obiegu azotu, fosforu i węgla, przyspieszając rozkład materii organicznej i wzbogacając humus.
• Regulacja wilgotności i mikroklimatu — przez ograniczanie parowania i utrzymywanie warstwy izolacyjnej ściółki, runo wpływa na lokalne warunki wodne.
• Funkcja siedliskowa — wiele owadów, płazów, ptaków i małych ssaków wykorzystuje runo jako miejsce żerowania, rozmnażania i schronienia.
• Wspieranie sukcesji — runo tworzy podłoże dla naturalnego odnowienia oraz może sprzyjać lub hamować kiełkowanie różnych gatunków drzew.

Te funkcje sprawiają, że warstwa runa jest elementem kluczowym w ocenie zdrowia i produktywności drzewostanu oraz w planowaniu działań z zakresu gospodarki leśnej i ochrony przyrody.

Wpływ siedliska i składu drzewostanu

Cechy warstwy runa są silnie zależne od lokalnych warunków siedliskowych, takich jak rodzaj gleby, poziom wilgotności, nasłonecznienie oraz od gatunków dominujących w drzewostanie. Przykładowo:

• W lasach bukowych (buczyny) zwykle obserwuje się bogate, cienioznośne runo z wieloma gatunkami zielnymi i rzadziej występującymi mszami.
• W borach sosnowych na glebach piaszczystych runo jest skąpe, z dominacją gatunków sucholubnych i mszarów.
• W lasach bagiennych runo może być bardzo zróżnicowane i bogate ze względu na wysoki poziom wód gruntowych.

Intensywność i charakter zabiegów leśnych (np. rębnie zupełne vs. rębnie częściowe, zgryzy, pielęgnacje) odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu runa. Znaczne prześwietlenie korony zwiększa napływ światła i może powodować szybki rozwój gatunków światłolubnych, co z kolei wpływa na konkurencję i sukcesję. Z kolei zacienione drzewostany sprzyjają gatunkom cienioznośnym i mszakom.

Zarządzanie warstwą runa w praktyce leśnej

Gospodarka leśna powinna uwzględniać ochronę i wspieranie zrównoważonej struktury runa. Poniżej przedstawiono podstawowe zasady i metody postępowania:

Zabiegi wpływające na runo

• Pielęgnacje i przerzedzenia: kontrolowane prześwietlenie może poprawić różnorodność runa, ale zbyt intensywne zabiegi prowadzą do erozji i wysuszenia gleby.
• Rębnie: wybór systemu rębni wpływa na odbudowę runa. Rębnie stopniowe i ochronne sprzyjają zachowaniu ciągłości runa, natomiast rębnie zupełne prowadzą do jego całkowitej przebudowy.
• Ochrona przed zwierzyną: nadmierne wypasanie lub przeganianie przez jelenie i sarny może prowadzić do przerzedzenia runa i braku odnowień naturalnych.
• Unikanie mechanicznego ugniatania gleby przez maszyny: kompaktowanie gleby zaburza strukturę i ogranicza wzrost roślin runa.

Monitorowanie i ocena stanu runa

Regularne monitorowanie stanu runa jest niezbędne. Zaleca się prowadzenie inwentaryzacji obejmującej:

• spis gatunków i ich obfitości,
• ocenę pokrycia mszów i porostów,
• analizę struktury ściółki i warstwy humusowej,
• pomiar parametrów środowiskowych: pH, wilgotność, zasobność w składniki pokarmowe.

Informacje te pomagają w planowaniu zabiegów oraz ocenie skutków działalności człowieka i zmian klimatycznych. Jako wskaźniki często używane są zarówno liczba gatunków charakterystycznych dla danego zespołu roślinnego, jak i udział gatunków inwazyjnych.

Warstwa runa jako wskaźnik stanu lasu i ochrona bioróżnorodności

Runo odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu bioróżnorodności. Zawiera wiele gatunków o wysokiej wartości przyrodniczej, często będących wrażliwymi bioindykatorami. Na przykład:

• mchy i porosty reagują na zmiany jakości powietrza i wilgotności, co czyni je dobrymi indykatorami antropopresji,
• stan populacji storczyków i niektórych roślin runnych odzwierciedla ciągłość siedlisk i historyczne użytkowanie terenu,
• obecność gatunków rzadkich i chronionych może determinować konieczność wdrożenia ochrony czynnej i ochrony siedliska.

W praktyce ochrony przyrody zaleca się stosowanie środków łagodzących negatywny wpływ gospodarki leśnej na runo, takich jak zachowanie kęp z naturalnym runem podczas zrębów, ochrona stref przybrzeznych i bagiennych oraz ograniczenie chemizacji (np. nawożenia, pestycydów) w obrębie obszarów cennych przyrodniczo.

Przykłady różnic i studia przypadków

W Polsce można zaobserwować wyraźne różnice w runie pomiędzy poszczególnymi typami lasu. W bory sosnowe na glebie piaszczystej runo charakteryzuje się niską różnorodnością i dominacją roślin sucholubnych oraz mszaków, natomiast w buczynach górskich występuje bogata flora zielna z licznymi gatunkami endemicznymi i reliktowymi.

Studia przypadków wykazały, że w lasach gospodarczych, gdzie praktykowano intensywne rębnie zupełne z częstymi zabiegami mechanizacji, runo ulegał0o istotnemu uproszczeniu, spadkowi liczby gatunków i utracie siedlisk dla drobnej fauny. Z kolei lasy zarządzane zgodnie z zasadami zrównoważonego leśnictwa, z częścią drzewostanu pozostawioną w formie kęp oraz z ograniczeniem ruchu maszyn w okresach wilgotnych, utrzymują bardziej złożone i stabilne runo.

Rekomendacje dla praktyków i ochrony przyrody

Aby zachować funkcje warstwy runa i jej wkład w trwałość ekosystemu leśnego, warto przestrzegać kilku praktycznych zasad:

• Zachować heterogeniczność strukturalną drzewostanu — mozaika świetlistości sprzyja różnorodności runa.
• Stosować metody gospodarki leśnej łagodzące wpływ na glebę, np. wytyczanie dróg technologicznych i ograniczenie pracy w wilgotnym okresie.
• Wprowadzać strefy ochronne wokół obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej, gdzie runo stanowi kluczowe siedlisko.
• Prowadzić monitoring i dokumentować zmiany, aby móc adaptacyjnie reagować na negatywne trendy.
• Uwzględniać wpływ zwierzyny i w razie potrzeby stosować regulacje populacji, aby umożliwić regenerację runa.

Warstwa runa jest jednym z fundamentów zdrowego lasu — jej ochrona i świadome zarządzanie przekładają się bezpośrednio na odporność ekosystemu, jego bioróżnorodność i potencjał produkcyjny.

Podsumowując, analiza i ochrona warstwy runa powinna stać się integralnym elementem planowania działalności leśnej. Zachowanie naturalnej struktury runa, unikanie nadmiernych zabiegów mechanicznych i chemicznych oraz regularne monitorowanie jego stanu to działania, które przyniosą korzyści zarówno przyrodzie, jak i długoterminowej produktywności lasów. Dobre praktyki w zarządzaniu runem stanowią inwestycję w przyszłość lasów — ich zdrowie, funkcje ekosystemowe oraz wartość dla człowieka.