Home » Lasy na świecie

Lasy na świecie

Lasy to rozległe obszary porośnięte drzewami i inną roślinnością. Zajmują około 30% lądów na Ziemi – to w przybliżeniu 4 miliardy hektarów lasów, które istnieją na naszej planecie. Już na pierwszy rzut oka widać, jak ogromne są ich zasoby i bogactwo form życia. W lasach na świecie ukryty jest świat pełen różnorodnych organizmów – ponad 80% gatunków roślin lądowych i zwierząt prowadzi życie związane z ekosystemami leśnymi. Szacuje się też, że na Ziemi rośnie około 3 biliony drzew (zidentyfikowano ok. 60 tysięcy ich gatunków), co daje średnio ponad 400 drzew na każdego mieszkańca świata.

Drzewa i pozostała roślinność leśna tworzą złożony ekosystem, w którym każdy składnik – od najmniejszego mchu po najwyższe korony – odgrywa swoją rolę. Las magazynuje wodę i kształtuje obieg wilgoci, reguluje zasoby gleby, a tysiące różnych gatunków tworzy misternie powiązane łańcuchy pokarmowe. Dzięki procesowi fotosyntezy drzewa pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery i uwalniają tlen, którym oddychają wszystkie żywe istoty. W naturalnych warunkach lasy utrzymują czystość powietrza i wpływają na klimat – sieci drzewnych koron wyrównują temperaturę oraz przyczyniają się do powstawania opadów.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że lasy dostarczają człowiekowi drewno i surowce przyrodnicze, owoce, leki oraz przestrzeń do rekreacji i turystyki. Oddziałują na gospodarkę – zarówno bezpośrednio (przez przemysł drzewny), jak i pośrednio (przez wpływ na klimat i zasoby wody) – oraz stanowią źródło utrzymania dla milionów ludzi. Ludzkie osady i społeczności przyrodnicze od wieków rozwijały się w ścisłej więzi z lasami, czerpiąc z nich korzyści na różne sposoby.

Zasięg lasów na Ziemi

Światowe zasoby leśne są rozmieszczone nierównomiernie. Największe kompleksy leśne znajdują się w szerokim pasie biegnącym przez północne krańce Eurazji i Ameryki Północnej (to tak zwana tajga lub las borealny), a także w strefie międzyzwrotnikowej (wilgotne lasy równikowe, w tym znana Amazonia, lasy Konga i Azji Południowo-Wschodniej). Ponadto wiele lasów występuje w strefie umiarkowanej klimatu: w Europie, w Ameryce Północnej oraz w części Azji Środkowej. Z kolei regiony gorące i suche mają znacznie mniejsze obszary zalesione.

Najwięcej lasów zgromadzonych jest w kilku krajach:

  • Rosja – największa powierzchnia leśna na świecie (ok. 20% wszystkich lasów planety), głównie z lasami borealnymi Syberii.
  • Brazylia – dom puszczy amazońskiej, ponad połowa kraju pokryta lasami równikowymi (ok. 12% lasów światowych).
  • Kanada – rozległe lasy borealne (ok. 9% globalnych zasobów leśnych).
  • Stany Zjednoczone – różnorodne lasy umiarkowane i borealne (ok. 8% lasów świata).
  • Chiny – ok. 5% światowego zasobu leśnego (ostatnio wzrasta zalesienie dzięki licznym programom sadzenia).

Przekształcenia gruntów i ekspansja terenów rolnych doprowadziły do znacznego spadku zalesienia. Badania wskazują, że obszar lasów zmniejszył się od lat 60. XX wieku o około 80 milionów hektarów (porównywalny obszar to ponad jedna wyspa Borneo). W efekcie średnia powierzchnia lasu przypadająca na jednego mieszkańca spadła do zaledwie ok. 0,5 hektara.

Rodzaje lasów na świecie

Lasy równikowe

Lasy równikowe występują w tropikach wokół równika i cechują się bardzo wysoką wilgotnością przez cały rok. Tworzą je drzewa o gęstych koronach sięgających kilkudziesięciu metrów wysokości, liczne epifity i liany. Tereny te pokrywają m.in. Amazonia (Ameryka Południowa), lasy dorzecza Konga (Afryka Środkowa) oraz lasy deszczowe Azji Południowo-Wschodniej (np. Borneo, Sumatra). Lasy równikowe są najbardziej bioróżnorodne spośród wszystkich lasów świata. Żyje tu niezliczona ilość gatunków roślin i zwierząt – od jaguarów, tapirów czy orangutanów po tysiące gatunków ptaków, owadów i mikroskopijnych organizmów. Ze względu na obfite opady i stałą temperaturę przez cały rok drzewostan jest wielopiętrowy (wyodrębnia się kilka warstw roślinności w pionie). Niestety tropikalne lasy równikowe są również jednymi z najbardziej zagrożonych, głównie z powodu masowej wycinki i przekształcania terenu na cele rolnicze.

Lasy umiarkowane

Lasy strefy umiarkowanej rosną na północnych i południowych szerokościach umiarkowanych. W Europie Środkowej dominują lasy liściaste (buczyny, dąbrowy), które latem zachowują bujną zieleń, a zimą zrzucają liście. W Ameryce Północnej i Chinach występują zarówno bujne lasy liściaste, jak i mieszane (liściasto-iglaste). Lasy umiarkowane charakteryzuje wyraźny cykl pór roku: w ciepłe miesiące pojawiają się liście i kwiaty, a w zimie następuje odpoczynek wegetacji. Można tu spotkać wiele cennych drzew – dęby, buki, klony czy białe brzosty – ale także drzewa iglaste, takie jak świerk czy modrzew. Lasy te dostarczają drewna liściastego oraz iglastego i stanowią ważne siedziby wielu zwierząt (sarny, dziki, ptaki drapieżne).

Lasy borealne (tajga)

Tajga to ogromny, niemal jednorodny las iglasty rozciągający się od Syberii przez Kanadę po Alaskę i Skandynawię. W tym surowym klimacie dominują drzewa iglaste takie jak świerk, jodła i sosna, które są przystosowane do długich, mroźnych zim oraz krótkiego, chłodnego lata. Choć tempo wzrostu drzew w tajdze jest wolniejsze niż w tropikach, to właśnie tu gromadzone są ogromne rezerwy węgla – zaledwie w samej biomasie roślin i glebie może się znajdować połowa światowych zapasów węgla organicznego. Lasy borealne pełnią więc wyjątkową rolę klimatyczną: działają jak wielki bufor CO₂. Mieszkają tu też charakterystyczne zwierzęta (łososie, wilki, niedźwiedzie) przystosowane do życia w trudnych warunkach.

Lasy podzwrotnikowe i monsunowe

Lasy podzwrotnikowe występują między strefą umiarkowaną a równikiem, np. w południowych Chinach, południowo-wschodniej Europie czy północnych rejonach Ameryki Południowej. Klimat jest tam gorący latem i łagodniejszy zimą, a opady bywają sezonowe. W takich lasach rośnie wiele zimozielonych gatunków, ale zdarzają się też drzewa zrzucające liście w porze suszy (podobnie jak w klimacie śródziemnomorskim). W Azji Południowej i Południowo-Wschodniej mamy także lasy monsunowe, gdzie pora deszczowa trwa kilka miesięcy, a przez większość roku panuje suchość. Lasy te łączą cechy tropikalnych i umiarkowanych formacji i często są równie bogate w życie – choć zwykle mają gorętszy, sezonowy rytm niż wilgotne puszcze równikowe.

Bioróżnorodność leśna

Lasy są prawdziwymi skarbcami przyrody pod względem różnorodności biologicznej:

  • Ponad 80% poznanych gatunków roślin i zwierząt lądowych żyje w lasach, co czyni je głównym rezerwuarem życia na Ziemi.
  • W lasach równikowych spotyka się niezwykłą obfitość gatunków – na jednym hektarze Amazonii czy Konga może rosnąć kilkaset różnych gatunków drzew, a wśród roślin występują tysiące odmian traw, paproci, storczyków czy mikroskopijnych glonów.
  • Na Ziemi rośnie około 3 biliony drzew należących do ponad 60 tysięcy gatunków roślin drzewiastych. Najwięcej drzew rośnie w tropikach, ale także lasy borealne gromadzą ogromne zasoby – potężne sosnowe i świerkowe połacie w Kanadzie i Rosji zawierają znaczną część światowych zapasów biomasy leśnej.
  • W niektórych lasach egzotycznych można spotkać naprawdę rekordowe okazy – np. najwyższe drzewa świata (sekwoje w Kalifornii sięgają ponad 100 metrów wysokości) czy wiekowe baobaby liczące tysiące lat. Lasy skrywają też mnóstwo drobnych form życia: od maleńkich bakterii glebowych, glonów i porostów po największe zwierzęta lądowe, takie jak słonie czy tygrysy.

Rola lasów w przyrodzie i gospodarce

Lasy spełniają wiele niezbędnych funkcji ekologicznych i społecznych:

  • Oczyszczanie powietrza i magazynowanie węgla – drzewa podczas fotosyntezy pochłaniają dwutlenek węgla i wydzielają tlen, ograniczając efekt cieplarniany. Biliony ton węgla są związane w drzewach i glebie leśnej, co spowalnia tempo zmian klimatu.
  • Regulacja klimatu i opadów – roślinność leśna wpływa na lokalny i globalny klimat. Parowanie wody z liści zasila obieg hydrologiczny i tworzy chmury – dzięki temu opady w pobliżu lasów są obfitsze i stabilniejsze. Rozległe kompleksy leśne działają jak naturalne buforatory temperatury, łagodząc skrajne upały i mrozy.
  • Ochrona wód i gleb – gęsta roślinność leśna chroni glebę przed erozją i zmywaniem. Korzenie drzew utrzymują grunt, a warstwa opadłych liści i igieł działa jak gąbka – zatrzymuje wodę i stopniowo uwalnia ją do gleby oraz rzek. W efekcie rzeki zasilane są stabilniej, a jakość wody jest lepsza (filtracja naturalna).
  • Bioróżnorodność ekosystemów – lasy tworzą siedliska dla setek tysięcy gatunków organizmów. Bogactwo tych ekosystemów zapewnia usługi takie jak zapylanie roślin (liczne owady żyją w lasach), rozkład materii organicznej (grzyby i bakterie leśne przetwarzają szczątki w substancje odżywcze) czy naturalna kontrola populacji szkodników (różnorodne drapieżniki i pasożyty regulują liczbę owadów).
  • Surowce i gospodarka – lasy dostarczają drewna na budownictwo, meble i papier, a także surowców dla przemysłu (żywice, olejki eteryczne, garbniki). Są źródłem surowców energetycznych (biomasa) i produktów spożywczych (grzyby, jagody). Dają pracę milionom ludzi w leśnictwie i pokrewnych branżach. Ekonomia wielu regionów opiera się na zasobach leśnych.
  • Znaczenie społeczno-kulturowe – lasy mają ogromne znaczenie dla kultur i tradycji. Umożliwiają wypoczynek, turystykę i edukację przyrodniczą (np. ścieżki przyrodnicze, wycieczki leśne). Przyroda leśna wpływa korzystnie na zdrowie psychiczne ludzi – spacer wśród drzew poprawia nastrój i redukuje stres. W wielu społecznościach lasy są też istotnym elementem tożsamości kulturowej.

Zagrożenia dla lasów

Pomimo swojej odporności, lasy na całym świecie stają w obliczu licznych zagrożeń:

  • Wylesianie (deforestacja) – największe wyzwanie dla ekosystemów leśnych. Wysoki popyt na ziemię rolno-pastwiskową powoduje masową wycinkę drzew. W Amazonii i Kongo puszczę przemienia się w pola soi, kakaowca czy pastwiska dla bydła. Podobnie w Azji lasy usuwane są pod plantacje palmy olejowej i kauczuku. Tempo przekształcania lasów w tereny uprawne przekracza możliwości naturalnej regeneracji, co powoduje trwałą utratę powierzchni leśnej.
  • Pożary lasów – choć część pożarów wybucha naturalnie, znaczna ilość jest związana z działalnością człowieka (wypalanie traw, niedopałki, podpalenia). Od kilkunastu lat obserwujemy nasilenie pożarów, zwłaszcza w warunkach suszy. Płoną ogromne obszary tropikalne (Amazonia, lasy Borneo) oraz umiarkowane (Australia, Rosja, Kalifornia). Płomienie niszczą siedliska, uwalniają węgiel skumulowany w drewnie i zagrażają przetrwaniu gatunków.
  • Zmiana klimatu – globalne ocieplenie wpływa na lasy na wiele sposobów. Wyższe temperatury i częstsze susze obciążają roślinność. Rozprzestrzeniają się szkodniki (korniki, gąsienice) wcześniej niszczące drzewa, a zimy nie są już na tyle zimne, żeby ograniczyć ich rozwój. Długotrwałe anomalie pogodowe prowadzą do wymierania słabszych drzew, co w lasach borealnych i umiarkowanych obserwuje się jako wymieranie całych drzewostanów.
  • Nielegalne wycinki i brak kontroli – w wielu rejonach globu lasy bezczelnie traci się na czarnym rynku drewna. Drzewa wycina się bez zgody, często bez planów odnowy. Brak skutecznego monitoringu i kar za nielegalne działania powoduje degradację nawet w rezerwatach. W efekcie wiele obszarów leśnych jest reglamentowanych i stopniowo ubożeje bez zgody opinii publicznej.

Ochrona lasów i zrównoważone gospodarowanie

Aby przeciwdziałać degradacji lasów, podejmuje się wiele działań:

  • Parki narodowe i rezerwaty – wyznacza się obszary leśne, w których ogranicza się lub zakazuje gospodarki. Chronione są szczególnie cenne ekosystemy (np. lasy Amazonii, Puszcza Białowieska, dżungle Borneo). Takie formy ochrony przyrody pozwalają na regenerację przyrodniczą i zachowanie naturalnych procesów w lesie.
  • Sadzenie drzew (reforestacja) – odtwarzanie utraconych lasów poprzez sadzenie nowych drzew to jedno z podstawowych działań naprawczych. Programy sadzenia drzew realizowane przez państwa i organizacje (np. na Dalekim Wschodzie, w Europie czy Amerykach) mają na celu poprawę pokrycia terenu drzewami oraz zwiększenie pochłaniania CO₂. Zwykle przywraca się rodzime gatunki leśne, które łatwiej wrosną w lokalny ekosystem.
  • Zrównoważona gospodarka leśna – obejmuje praktyki leśnicze, które łączą pozyskiwanie drewna z ochroną ekosystemu. Wprowadza się ścinanie selektywne (wybór pojedynczych drzew zamiast wyrębu całych obszarów), długoterminowe plany urządzeniowe lasu i certyfikacje (FSC, PEFC). Dzięki temu nawet jeśli drzewo jest ścięte, miejsce po nim szybko zajmują młode sadzonki – lub następuje samoistna odnowa lasu.
  • Kontrola i prawo – kluczowe są przepisy chroniące lasy i ich skuteczna egzekucja. Nowoczesne technologie (monitoring satelitarny, drony) umożliwiają szybsze wykrywanie nielegalnych wycinek. Edukacja ekologiczna podnosi świadomość społeczeństw o znaczeniu lasów. Świadomi konsumenci wybierają produkty z drewna z legalnych źródeł i wspierają inicjatywy ochronne.

Wyzwania i przyszłość lasów

Wyzwania związane z ochroną lasów są ogromne, ale coraz częściej pojawiają się pozytywne przykłady działania. Wiele krajów rośnie liczba sadzonych drzew – Chiny, Indie czy kraje europejskie prowadzą wielohektarowe zalesianie. Lokalne społeczności w Amazonii i Azji zaczynają aktywnie bronić swoich lasów przed wycinką. To dowód, że każdy może mieć wpływ: sadząc drzewo w pobliżu, wspierając organizacje przyrodnicze lub wybierając produkty przyjazne naturze.

Lasy mają olbrzymią zdolność do odradzania się, ale potrzebują naszej pomocy. Ich zdrowie decyduje o jakości powietrza, wody i klimatu, jaki przekażemy przyszłym pokoleniom. Dzięki wspólnej pracy lasy mogą zostać ocalone i rozkwitnąć na nowo – bo to one, jako „zielone płuca Ziemi”, zapewniają nam zarówno surowce i tlen, jak i piękno i bogactwo dzikiej przyrody.