Afar Forest to określenie używane dla mozaiki zadrzewień i enklaw leśnych rozrzuconych w północno-wschodniej Etiopii, w obrębie Regionu Afar i przylegających obszarów wyżynnych. Choć krajobraz tej części kraju kojarzy się przede wszystkim z pustynnymi kotlinami i solnymi depresjami, w dolinach rzecznych, na zboczach i w obszarach o nieco wyższej wilgotności występują cenne skupiska drzew i krzewów o dużym znaczeniu ekologicznym, kulturowym i gospodarczym. W artykule omówiono występowanie, najważniejsze gatunki roślin i zwierząt, rolę przemysłową oraz zagrożenia i działania ochronne dotyczące tych leśnych enklaw.

Występowanie i środowisko

Region Afar leży w strefie przejściowej między etiopskimi wyżynami a pustynną kotliną Danakil. Klimat jest tu przeważnie gorący i suchy, z niskimi opadami, ale lokalne warunki hydrologiczne — rzeki takie jak Awash, Logiya czy Mille oraz dopływy i źródła termalne — tworzą miejsca sprzyjające rozwojowi roślinności drzewiastej. Enklawy leśne występują przede wszystkim jako:

• lasiki nadrzeczne (gallery forests) w dolinach rzecznych, gdzie poziom wód gruntowych jest wyższy;
• zadrzewienia na zboczach i wąwozach, gdzie mikroklimat sprzyja akumulacji wilgoci;
• kępiaste zarośla i savanna woodlands w obrębie parków narodowych i rezerwatów.

W wielu miejscach lasy Afar są fragmentaryczne — przypominają wyspy różnorodności biologicznej osadzone w morzu półpustyńnych stepów. Ich rozmieszczenie silnie zależy od dostępności wody, stopnia eksploatacji przez pasterstwo oraz od geologii riftu afarskiego, gdzie procesy wulkaniczne i hydrotermalne (np. obszar Dallol, Erta Ale) wpływają na lokalne warunki siedliskowe.

Flora — drzewa, krzewy i rośliny użytkowe

Roślinność leśna Afaru tworzy mieszankę gatunków suchych stref tropikalnych i elementów endemicznych Północno-Wschodniej Afryki. Wśród najważniejszych grup roślin znajdują się:

• akacje (np. Acacia tortilis) — dominujące w zadrzewieniach półpustynnych, tolerancyjne na suszę i często pełniące funkcje osłonowe;
• Boswellia i inne drzewa wydzielające żywicę — źródło cenionego w regionie kadzidła;
• palmy doum (Hyphaene thebaica) — spotykane przy wodach gruntowych i nad rzekami;
• krzewy z rodzaju Commiphora — dostarczające mirry i innych żywic;
• gatunki riparialne takie jak Ficus i Salvadora persica przy korytach rzek;
• inwazyjne prosopis (Prosopis juliflora) — zasiedlające częściowo wyjałowione tereny, konkurując z rodzimymi gatunkami.

Wiele z tych gatunków ma dużą wartość użytkową: dostarczają drewna opałowego i budulcowego, paszy dla zwierząt, a żywice z Boswellia i Commiphora są ważnym produktem handlowym znanym od wieków. Fragmenty zadrzewień pełnią też funkcję korytarzy ekologicznych, schronienia dla ptaków i małych ssaków oraz ochrony gleby przed erozją.

Fauna — od ptaków po duże ssaki

Leśne enklawy Afaru stanowią schronienie dla różnorodnych gatunków zwierząt, zwłaszcza tam, gdzie dostęp do wody jest stały. Wśród charakterystycznych zwierząt regionu wyróżniają się:

• dziki osioł afrykański (Equus africanus) — gatunek zagrożony, którego populacje przetrwały w części kotliny Danakil i przyległych terenach Afaru;
• oryks beisa (Oryx beisa) i gazele, w tym Soemmerringa — spotykane w strefach bardziej otwartych;
• bawoły i antylopy występujące w obszarach z dostępem do wody, zwłaszcza w rezerwatach;
• pawiany hamadryas (Papio hamadryas), hieny i lisy — drapieżniki i padlinożercy typowi dla tej części Afryki;
• gęsta awifauna – liczne gatunki ptaków wodnych i pustynnych: flamingi w słonych jeziorach (jezioro Afdera), bąkojady, kaczki i ptaki drapieżne, które wykorzystują zadrzewienia do gniazdowania;
• bogata fauna bezkręgowców i gadów — w tym warany i mieszkańcy kamienistych zboczy oraz różne gatunki węży.

Obecność tych gatunków jest silnie związana z lokalnym stanem lasów i korytarzy wodnych. Zniszczenie zadrzewień prowadzi do fragmentacji siedlisk i spadku liczebności wielu gatunków.

Znaczenie przemysłowe i gospodarcze

Enklawy leśne Afaru mają wymiar praktyczny i ekonomiczny dla lokalnych społeczności i dla kraju. Najważniejsze aspekty to:

• Kadzidło i mirra — żywice z Boswellia i Commiphora od wieków są zbierane i eksportowane; to tradycyjny surowiec o wysokiej wartości kulturowej i handlowej;
• sól — choć nie jest produktem leśnym, działalność solna w kotlinie Danakil (tradycyjne karawany solne) ekonomicznie łączy się z lokalnymi społecznościami, które wykorzystują zadrzewienia przy ciągach komunikacyjnych i osadach;
• produkcja drewna opałowego i węgla drzewnego — jedno z głównych zagrożeń dla zadrzewień, ponieważ drewno jest podstawowym surowcem energetycznym dla wielu wiosek;
• geotermia i zasoby mineralne — obszar Afar leży w strefie aktywności geotermalnej, co stwarza potencjał energetyczny; dodatkowo badania wskazują na występowanie złóż soli, potasu i innych minerałów;
• turystyka — miejsca takie jak wulkan Erta Ale, Dallol, solne jeziora i tradycyjne karawany solne przyciągają turystów zainteresowanych przyrodą i kulturą; zachowane enklawy leśne zwiększają atrakcyjność krajobrazu i możliwości obserwacji przyrody;
• pasterswo — zadrzewienia dostarczają cień i paszę dla wielbłądów, kóz i owiec, będąc kluczowymi w sezonach suchych.

W praktyce wiele z tych form użytkowania bywa sprzecznych — np. intensywne wypalanie i ścinanie drzew pod produkcję węgla drzewnego stoi w konflikcie z długotrwałym pozyskiwaniem żywic czy ochroną siedlisk zwierząt.

Wyzwania, zagrożenia i ochrona

Zadrzewienia Afaru są narażone na wiele presji. Do najważniejszych zagrożeń należą:

• nadmierne wyręby pod opał i budownictwo oraz niekontrolowana produkcja węgla drzewnego;
• przełomowa presja pasterska — nadmierne wypasanie prowadzi do degradacji runa i ograniczenia odnowienia naturalnego;
• inwazyjne gatunki, zwłaszcza Prosopis juliflora, które wypierają rodzime rośliny i zmieniają strukturę siedlisk;
• zmiany klimatu — wydłużające się okresy suszy i wzrost temperatur nasilają stres wodny;
• eksploatacja soli i intensywna działalność geologiczna, które lokalnie zakłócają hydrologię i siedliska;
• konflikty i brak stabilnej polityki ochronnej w niektórych częściach regionu.

Jednocześnie istnieją inicjatywy ochronne: parki narodowe (np. Yangudi-Rassa, częściowo Awash), projekty odbudowy zadrzewień i programy współpracy z lokalnymi społecznościami Afar, które promują zrównoważony zbiór żywic, alternatywy paliwowe i zarządzanie pastwiskami. Ochrona opiera się w dużej mierze na współpracy z lokalnymi plemionami pasterskimi, dla których zachowanie zasobów naturalnych ma także wymiar ekonomiczny i kulturowy.

Ciekawostki i znaczenie naukowe

Region Afar ma wyjątkowe znaczenie nie tylko przyrodnicze, lecz także geologiczne i paleoantropologiczne. Dolina Afar i otaczające ją obszary były miejscem odkryć paleontologicznych o globalnym znaczeniu, w tym szczątków hominidów z lokalizacji Hadar — odkrycia takie, jak słynna Lucy, czynią z tego regionu „kolebkę ludzkości”. Wulkany, lawa i gorące źródła tworzą surrealistyczne krajobrazy: Erta Ale ze swoimi jeziorami lawy czy kolorowy obszar Dallol przyciągają naukowców i turystów. Ponadto obserwacje zmian w zadrzewieniach Afaru dostarczają cennych danych o wpływie riftu tektonicznego na ekosystemy oraz o adaptacjach roślin i zwierząt do skrajnych warunków środowiskowych.

Podsumowanie

Zadrzewienia określane jako Afar Forest to małe, lecz niezwykle ważne elementy krajobrazu północno-wschodniej Etiopii. Pełnią funkcje ekologiczne, gospodarcze i kulturowe — od schronienia dla zagrożonych gatunków, przez źródło żywic i drewna, po miejsce o wyjątkowej wartości naukowej i turystycznej. Ich przyszłość zależy od zrównoważonego gospodarowania, działań ochronnych oraz współpracy z lokalnymi społecznościami, które od wieków korzystają i współtworzą ten specyficzny, półpustynny ekosystem.

Najważniejsze pojęcia: Afar, Danakil, Awash, akacje, Boswellia, kadzidło, sól, geotermia, dziki osioł afrykański, Erta Ale.