Cyprysik nutkajski to jedno z bardziej intrygujących drzew północno-zachodniej części Ameryki Północnej, cenione zarówno przez przyrodników, jak i stolarzy. Występuje w chłodnych, wilgotnych lasach nadmorskich i subalpejskich, gdzie wyróżnia się swą elegancką sylwetką oraz wyjątkowymi właściwościami drewna. W niniejszym artykule przybliżę jego występowanie, cechy morfologiczne, praktyczne zastosowania, sposób uprawy oraz interesujące fakty dotyczące biologii i ochrony tego gatunku.

Występowanie i siedlisko

Naturalny zasięg cyprysika nutkajskiego obejmuje wybrzeża i wyspy północno-zachodniej części Ameryki Północnej, od południowo-wschodniej Alaski przez wybrzeże Brytyjskiej Kolumbii aż po północno-zachodnią część stanu Waszyngton i niektóre rejony Oregonu. Gatunek ten preferuje stanowiska:

• chłodne i wilgotne, często z wpływem morskiej mgły,
• gleby kwaśne, przepuszczalne, bogate w próchnicę,
• strefy od poziomu morza do subalpejskich wysokości, gdzie rośnie w mieszanych drzewostanach i na stromych zboczach.

W warunkach naturalnych cyprysik tworzy zarówno pojedyncze, smukłe drzewa o ostro zakończonej koronie, jak i zwarte skupienia, w których dominującą rolę pełni jako gatunek długowieczny. W miejscach o ekstremalnych warunkach (zimne, wietrzne stanowiska) wzrost jest znacznie spowolniony, co przekłada się na gęstsze i bardziej żywiczne drewno.

Cechy morfologiczne i biologia

Cyprysik nutkajski, znany naukowo jako Chamaecyparis nootkatensis, bywa też określany w literaturze jako żółty cedr lub Nootka cypress. Jest drzewem iglastym o następujących cechach:

• pokrój: zwykle stożkowaty, z wiekiem korona może się rozszerzać i przyjmować bardziej nieregularny kształt,
• wysokość: w sprzyjających warunkach dorasta do kilkudziesięciu metrów, choć wiele okazów w surowym klimacie pozostaje niższych,
• kora: cienka, łuszcząca się i włóknista, o barwie od czerwono-brązowej do żółtawo-brązowej — kora bywa łatwo rozpoznawalna dzięki swojemu zapachowi po nacięciu,
• liście/igły: młode pędy mają igiełkowate liście, podczas gdy pędy dorosłe pokryte są drobnymi, mięsistymi łuskami; w dotyku i wyglądzie liście są delikatne i tworzą opadające, smukłe gałązki — typowe igły nadają drzewu dekoracyjny charakter,
owoce: małe, kuliste szyszki z kilkoma parami łusek, zawierające pojedyncze nasiona.

Na rozwój cyprysika wpływają takie czynniki jak dostępność wilgoci, intensywność mrozu i długość sezonu wegetacyjnego. Gatunek wykazuje stosunkowo wolne tempo wzrostu, szczególnie na ubogich stanowiskach, co przekłada się na gęstość i jakościowe walory drewna.

Zastosowanie i wartość użytkowa

Jedną z najbardziej cenionych cech cyprysika nutkajskiego jest jego drewno. Ma ono jasną, żółtawą barwę, drobne usłojenie i wysoką zawartość naturalnych olejków i żywicy, co przekłada się na:

• wysoką trwałość i odporność na rozkład biologiczny,
• odporność na działanie wilgoci i warunków atmosferycznych,
• łatwość obróbki i przyjemny zapach.

Z tego powodu drewno bywa wykorzystywane do:

• budowy elementów zewnętrznych (gonty, elewacje),
• łodzi i elementów konstrukcji narażonych na wilgoć,
• mebli, rzeźb i drobnych wyrobów stolarskich,
• instrumentów, elementów wykończeniowych i przedmiotów dekoracyjnych.

W przeszłości drewno cyprysika było także wykorzystywane przez rdzenną ludność Pacyfiku do wyrobu narzędzi, elementów łodzi oraz drobnych przedmiotów codziennego użytku — ceniono je za wytrzymałość i łatwość rzeźbienia. W Europie i innych regionach klimatycznych gatunek spotykany jest jako drzewo ozdobne w parkach i ogrodach, zwłaszcza w chłodniejszych strefach klimatycznych.

Uprawa, rozmnażanie i pielęgnacja

Cyprysik nutkajski może być uprawiany poza zasięgiem naturalnym, ale najlepiej rozwija się w klimatach chłodnych i wilgotnych. Przy zakładaniu nasadzeń warto zwrócić uwagę na kilka zasad:

• stanowisko: półcieniste do słonecznego, jednak w rejonach gorących lepiej wybierać miejsca z lekkim cieniem; unikać silnie nasłonecznionych, suchych stanowisk,
• gleba: kwaśna do lekko kwaśnej, próchniczna, umiarkowanie wilgotna i dobrze przepuszczalna; gatunek źle znosi długotrwałe zastoiska wodne,
• podlewanie: młode drzewa wymagają regularnego podlewania w okresie ukorzeniania; dorosłe okazy lepiej znoszą krótkie okresy suszy niż przemoczenie,
• nawożenie: umiarkowane, z przewagą nawozów fosforowo-potasowych w pierwszych latach po posadzeniu,
• przycinanie: zwykle niewielkie — usuwać martwe gałęzie i formować koronę tylko w razie konieczności.

Rozmnażanie odbywa się najczęściej z nasion, które wymagają chłodnej stratyfikacji (kilkutygodniowe przechłodzenie) przed siewem, aby zwiększyć zdolność kiełkowania. Możliwe jest także rozmnażanie wegetatywne za pomocą sadzonek pędowych, choć wymaga to stosunkowo dużej staranności oraz stosowania ukorzeniaczy. Ogólnie proces rozmnażanie jest umiarkowanie łatwy, lecz wzrost młodych siewek jest powolny, co wymaga cierpliwości od hodowcy.

Szkodniki, choroby i zagrożenia

Choć gatunek wykazuje naturalną odporność na wiele czynników drewnorozkładowych, nie jest wolny od zagrożeń. Do najważniejszych problemów należą:

• lokalne susze i katastrofalne zmiany w pokrywie śnieżnej — w niektórych regionach (szczególnie w Alaska i północnej części zasięgu) obserwowano masowe obumieranie drzew związane ze zmianami klimatycznymi i obniżoną ochroną korzeni przez śnieg,
• grzyby i patogeny drzewne — w warunkach nadmiernej wilgoci mogą pojawiać się choroby korzeni i podstawy pnia, osłabiające roślinę,
• owady — lokalne żerowanie owadów kory i liści, szczególnie w zmonopolizowanych nasadzeniach, może prowadzić do osłabienia drzew.

W hodowli ogrodowej podstawą zapobiegania chorobom jest odpowiedni dobór stanowiska (dobra przepuszczalność gleby), unikanie zastoisk wodnych, a także ograniczanie stresów ekologicznych przez prawidłowe sadzenie i pielęgnację. W lasach naturalnych znaczący wpływ na kondycję drzew ma także zmiana klimatu — obniżenie bądź wzrost temperatury i zmian w ilości pokrywy śnieżnej mogą prowadzić do poważnych perturbacji populacji.

Ochrona i ciekawostki

W skali globalnej gatunek nie jest uważany za krytycznie zagrożony, jednak lokalne populacje odczuwają presję środowiskową i antropogeniczną. W niektórych rejonach prowadzi się monitoring zmian liczebności oraz badania nad przyczynami masowego obumierania drzew, szczególnie tam, gdzie w grę wchodzi zjawisko tzw. yellow-cedar decline (regionalny spadek kondycji spowodowany m.in. zmianami w pokrywie śnieżnej).

Kilka ciekawostek:

• nazwa „Nootka” wywodzi się od nazwy rdzennych mieszkańców wysp w rejonie Vancouver (Nuu-chah-nulth), z którymi Europejczycy nawiązywali kontakty,
• drzewo to, ze względu na aromatyczne i trwałe drewno, było szeroko wykorzystywane przez rdzenną ludność do wyrobu łodzi, narzędzi i elementów ceremonialnych,
• stare okazy cyprysika mogą osiągać znaczne rozmiary i wiek; w warunkach naturalnych tworzą cenne drzewostany o wysokiej wartości ekologicznej, będąc siedliskiem dla licznych gatunków ptaków, porostów i mchów,
• w uprawie ogrodowej ceniony jest za elegancki, stożkowaty pokrój i dekoracyjne gałązki — w chłodnym klimacie potrafi stać się efektownym drzewem soliterowym.

Podsumowanie

Cyprysik nutkajski (Chamaecyparis nootkatensis) to drzewo o wyjątkowym zestawie cech — od pięknego pokroju, przez aromatyczną, trwałą strukturę drewna, po specyficzne wymagania siedliskowe, które czynią je gatunkiem fascynującym zarówno dla leśników, jak i ogrodników. W obliczu zmian klimatycznych monitorowanie jego populacji oraz poznawanie mechanizmów odporności na stresy środowiskowe staje się coraz ważniejsze. Dla osób rozważających jego uprawę najważniejsze są: chłodne, wilgotne warunki, kwaśne i przepuszczalne gleby oraz cierpliwość — roślina rozwija się powoli, ale odwdzięcza się wyjątkowym wyglądem i użytkową wartością drzewa. Warto zwrócić uwagę na lokalne uwarunkowania ochronne i, w razie możliwości, wspierać działania mające na celu zachowanie zdrowych populacji tego interesującego gatunku.