Koala (Phascolarctos cinereus) to jedno z najbardziej rozpoznawalnych zwierząt Australii — ikona buszu o niepozornym wyglądzie, ale zaskakująco skomplikowaną biologią. Ten mały torbacz spędza większość życia na drzewach, żywiąc się niemal wyłącznie liśćmi eukaliptusa, co wymusiło na nim szereg wyjątkowych przystosowań. W poniższym tekście przyjrzymy się rozmieszczeniu, budowie, zachowaniom, sposobom odżywiania i wyzwaniom, które stoją przed tym gatunkiem.

Wygląd i budowa ciała

Na pierwszy rzut oka koala wygląda jak pluszowa maskotka — krępe ciało, duża głowa z zaokrąglonym noskiem i puszyste uszy. Jednak jego anatomiczne cechy są ściśle związane z trybem życia na drzewach i dietą.

• Phascolarctos cinereus — tak brzmi nazwa naukowa gatunku. Nazwa oznacza „workowaty (torbacz) o popielatym ubarwieniu”.
• Pióropusze futra: grube, wełniste futro chroni przed zmianami temperatury i ogranicza utratę wilgoci.
• Kończyny: silne, krótkie kończyny przystosowane do chwytania gałęzi. Palce mają ostre pazury i przeciwstawne ustawienie, co ułatwia wspinaczkę.
• Ogonek: praktycznie nieobecny — w przeciwieństwie do wielu innych torbaczy, u koali brak wyraźnego ogona.
• Układ pokarmowy: wydłużone jelito i rozbudowane jelito ślepe (caecum), gdzie następuje fermentacja cellulazy dzięki mikroorganizmom.

Kolorystyka futra może się różnić w zależności od populacji — od jasnoszarego do ciemnobrązowego, z białymi plamami na klatce piersiowej i uszach. Samce są zwykle większe od samic; dorosły osobnik może ważyć od 4 do 15 kg w zależności od regionu (cięższe populacje na południu).

Występowanie i środowisko

Koala jest gatunkiem endemiczny dla Australii — nie występuje naturalnie nigdzie indziej na świecie. Jego zasięg obejmuje wybrzeża wschodniej i południowo-wschodniej części kontynentu, w tym:

• stany Queensland, New South Wales i Victoria,
• częściowo południowa Australia (mniejsze populacje),
• historycznie także niektóre wyspy przybrzeżne, gdzie były wprowadzane populacje.

Preferuje lasy eukaliptusowe i zarośla, gdzie znajduje wystarczającą ilość odpowiednich gatunków eukaliptusa. Ważna jest struktura siedliska — różne gatunki eukaliptusów dostarczają różne substancje odżywcze i mają różne poziomy toksyn, więc koale często są wybiórcze wobec drzew, których używają jako źródła pokarmu i schronienia.

Co je koala — dieta i trawienie

Koala żywi się niemal wyłącznie liśćmi eukaliptusa oraz czasem liśćmi innych pokrewnych drzew (np. Melaleuca, Casuarina). Ta dieta jest uboga w energię i bogata w toksyny roślinne — olejki eteryczne i fenole — dlatego koala posiada wiele przystosowań do tak nietypowego jadłospisu.

• Wybór liści: koale wybierają młode, bardziej wartościowe liście, ale w zależności od populacji dieta może być wyspecjalizowana na kilku gatunkach eukaliptusa.
• Metabolizm: niski współczynnik metaboliczny zmniejsza zapotrzebowanie na energię — stąd długie okresy odpoczynku.
• Układ trawienny: rozbudowane jelito ślepe i długie jelita pozwalają na fermentację celulozy; mikrobiom jelitowy neutralizuje część toksyn.
• Toksyczność: enzymy w wątrobie pomagają detoksykować niektóre substancje, ale i tak dieta pozostaje wyzwaniem.

Ze względu na ubogość energetyczną diety koala oszczędza energię — śpi lub odpoczywa 18–22 godzin na dobę. Aktywność ograniczona jest do żerowania i krótkich okresów ruchu po drzewie.

Zachowanie, rozród i rozwój młodych

Koale są zasadniczo samotnikami i wykazują terytorialne zachowania. Komunikacja odbywa się za pomocą zapachów (wydzieliny gruczołów u samców) oraz dźwięków — głośnych basowych nawoływań szczególnie w okresie rui.

• Sezon rozrodczy: zwykle zmienny regionalnie; samce walczą o dostęp do samic i oznaczają terytoria.
• Ciężar i czas: ciąża trwa około 35 dni (krótko, jak u większości torbaczy).
• Rozwój młodego: po urodzeniu (bardzo niedorozwiniętego) joey przedostaje się do torby matki, gdzie przyczepia się do sutka na kilka miesięcy. Po opuszczeniu torby młode nadal karmione jest mlekiem i zaczyna próbować liści.
• Samodzielność: młode zazwyczaj stają się niezależne w wieku około 12 miesięcy.

Interesującą cechą jest strategia rozrodcza: samice mogą inwestować ograniczone zasoby w pojedyncze młode, a sukces reprodukcyjny zależy w dużym stopniu od dostępności pożywienia i stabilności siedliska.

Choroby i zagrożenia

Populacje koali borykają się z kilkoma istotnymi problemami zdrowotnymi i środowiskowymi:

• Chlamydia — infekcja bakteryjna dotykająca wiele populacji; może prowadzić do problemów rozrodczych, ślepoty i osłabienia.
• retrowirus (koala retrovirus, KoRV) — wirus powiązany z osłabieniem układu odpornościowego i niektórymi rodzajami nowotworów.
• Urazy od kolizji z pojazdami, ataków psów oraz w wyniku spadków z drzew.
• Pożary buszu — szczególnie katastrofalne dla populacji, które tracą zarówno schronienie, jak i pokarm.
• Fragmentacja siedlisk — prowadzi do izolacji populacji, ogranicza wymianę genów i zwiększa podatność na lokalne wymieranie.

Wiele z tych problemów ma podłoże antropogeniczne: urbanizacja wycinka lasów, drogi przecinające tereny koal, a także skutki zmian klimatu, które wpływają na dostępność wody i jakości liści eukaliptusa.

Ochrona i działania konserwatorskie

Koala jest objęta różnymi formami ochrony — na poziomie federalnym i stanowym w Australii oraz przez organizacje pozarządowe. Strategie ochronne obejmują:

• ochronę i przywracanie siedlisk (sadzenie odpowiednich gatunków eukaliptusa);
• budowę korytarzy ekologicznych, by łączyć fragmenty lasów i umożliwić przepływ genów;
• programy rehabilitacji rannych i chorych osobników w specjalistycznych szpitalach dla koali;
• monitoring populacji oraz badania nad chorobami (np. szczepienia przeciwko chlamydii i badania nad KoRV);
• edukacja społeczna i działania prewencyjne zmniejszające liczbę potrąceń i ataków przez psy.

Mimo podejmowanych działań, zarządzanie populacjami jest trudne — konflikty interesów z sektorem rolniczym i urbanizacyjnym, a także koszty przywracania siedlisk stanowią poważne wyzwania.

Ciekawostki i mniej znane fakty

• Koala nie jest niedźwiedziem — należy do rzędu marsupiali (torbaczy), bliżej spokrewniony z wombatem niż z drapieżnikami czy łożyskowcami.
• Ich odciski palców są tak podobne do ludzkich, że w kryminalistyce potrafią mylić ekspertów (rzadko, ale odnotowano podobieństwa).
• Głośne nawoływania samców (basowe, gardłowe dźwięki) mogą przenosić się na znaczne odległości i służą do komunikacji terytorialnej.
• Koale potrafią pić wodę, ale rzadko — większość potrzeb jest zaspokajana przez wilgoć z liści; w czasie suszy chętniej korzystają z dostępnych źródeł wody.
• Populacje koali różnią się genetycznie — niektóre regiony wykazują unikatowe linie, co sprawia, że lokalna ochrona jest kluczowa dla zachowania różnorodności genetycznej gatunku.

Rola koali w ekosystemie i związek z człowiekiem

Koala pełni ważną rolę w ekosystemach leśnych: poprzez wybiórcze zgryzanie liści wpływa na dynamikę drzewostanu, a ich obecność jest wskaźnikiem zdrowia lasu eukaliptusowego. Dla ludzi koala stał się symbolem Australii — przyciąga turystów, jest bohaterem kampanii edukacyjnych i inicjatyw ochronnych.

Jednocześnie ścisły związek z jednym typem rośliny czyni go szczególnie wrażliwym na zmiany środowiskowe. Wiele programów ochronnych łączy działania naukowe z lokalnymi inicjatywami, aby pogodzić potrzeby ludzi i koali.

Podsumowanie

Koala (Phascolarctos cinereus) to niezwykły torbacz o specyficznej ekologii: wyspecjalizowana dieta na liściach eukaliptusa, unikalne przystosowania trawienne (jelito ślepe), niska aktywność i samotniczy tryb życia. Mimo że dla wielu ludzi jest symbolem dzikości Australii, jego przyszłość zależy od skutecznej ochrony siedlisk, kontroli chorób takich jak chlamydia oraz ograniczenia negatywnych skutków działalności człowieka. Ochrona koali to nie tylko ratowanie jednego gatunku, lecz także troska o całe ekosystemy leśne, które stanowią jego dom.