Lewkonia letnia, czyli Matthiola incana, to nie krzew ani bylina, lecz najczęściej uprawiana jako roślina jednoroczna lub dwuletnia ozdobna należąca do rodziny kapustowatych. W sensie botanicznym jest to gatunek okrytonasienny z rodzaju Matthiola, blisko spokrewniony z innymi roślinami o czteropłatkowych kwiatach i owocach typu łuszczyna lub łuszczynka. Choć kojarzy się głównie z rabatami i kwiatem ciętym, jej dzikie populacje mają śródziemnomorskie pochodzenie i są związane z siedliskami nadmorskimi oraz skałami wapiennymi. To roślina ceniona nie tylko za barwę kwiatów, ale też za intensywny, słodki zapach, szczególnie wyraźny wieczorem.

Lewkonia letnia – czym jest Matthiola incana?

Lewkonia letnia (Matthiola incana) jest gatunkiem rośliny zielnej z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), dawniej szeroko ujmowanej jako Cruciferae. Należy do rodzaju Matthiola, obejmującego kilkadziesiąt gatunków pochodzących głównie z obszaru śródziemnomorskiego i zachodniej Azji. W tradycyjnym ujęciu mówi się o „dwuliściennej” roślinie ozdobnej, ale współczesna klasyfikacja filogenetyczna zalicza ją do eudikotów, czyli jednej z głównych linii ewolucyjnych roślin okrytonasiennych.

W polskim piśmiennictwie nazwa „lewkonia letnia” bywa używana przede wszystkim dla form uprawnych Matthiola incana. W praktyce ogrodniczej spotyka się też po prostu nazwę „lewkonia” albo „maciejka lewkonia”, choć nie powinno się jej mylić z maciejką nadmorską, czyli Matthiola longipetala. Najważniejszym synonimem naukowym, spotykanym w starszych źródłach, jest Matthiola annua w odniesieniu do części form uprawianych jako jednoroczne, ale obecnie za właściwą nazwę gatunku uznaje się Matthiola incana.

W naturze Matthiola incana występuje głównie w rejonie śródziemnomorskim: w południowej Europie, północnej Afryce oraz na niektórych obszarach Azji Zachodniej. Obserwacje florystyczne wskazują, że dziko rośnie przede wszystkim na wybrzeżach, klifach, skałach wapiennych i w siedliskach narażonych na wiatr oraz okresowe przesuszenie. Na wielu innych obszarach świata, w tym w Europie Środkowej, jest rośliną uprawianą, czasem przejściowo dziczejącą, ale w Polsce nie należy do trwałych, rodzimych składników flory leśnej czy łąkowej.

Typowy osobnik żyje krótko. W warunkach ogrodowych lewkonia letnia kończy cykl życiowy zwykle w jednym sezonie albo w ciągu dwóch lat, zależnie od odmiany, terminu siewu i sposobu prowadzenia uprawy. Nie jest zimozielona w znaczeniu właściwym dla krzewów czy bylin; zachowuje liście tylko tak długo, jak długo trwa jej aktywny wzrost. Najczęściej osiąga od około 20 do 80 cm wysokości, rzadziej więcej w bardzo korzystnych warunkach uprawy, a szerokość pojedynczej rośliny zwykle mieści się w zakresie 15–35 cm.

Jak rozpoznać lewkonię letnią i od czego zależy jej wygląd?

Lewkonię letnią najłatwiej rozpoznać po wzniesionym pokroju, szarozielonych, miękko owłosionych liściach oraz groniastych kwiatostanach zbudowanych z licznych, pachnących kwiatów. Kwiaty mają cztery płatki, co jest cechą typową dla kapustowatych, ale u odmian pełnych liczba widocznych płatkopodobnych elementów jest większa wskutek przekształcenia części organów kwiatu. Dzikie i proste formy mają kwiaty pojedyncze, zwykle o wyraźnie krzyżowym układzie płatków.

Różnice w wyglądzie zależą przede wszystkim od pochodzenia odmianowego, warunków świetlnych oraz temperatury. Rośliny rosnące w pełnym słońcu zazwyczaj są bardziej zwarte, niższe i obficiej kwitną, natomiast przy niedoborze światła silniej się wyciągają. Znaczenie ma też żyzność i przepuszczalność podłoża: na glebach zbyt ciężkich pędy bywają słabsze, a system korzeniowy gorzej się rozwija.

W handlu dominują odmiany o kwiatach białych, różowych, liliowych, czerwonych, purpurowych i fioletowych. Kolor nie jest jednak dobrą cechą diagnostyczną samego gatunku, bo został silnie zmieniony przez wieloletnią hodowlę. Znacznie pewniejsze są cechy budowy: owłosienie, całobrzegie lub lekko faliste liście, czterokrotna budowa kwiatu oraz typ owocu, którym jest wydłużona łuszczyna.

Pokrój, pędy i system korzeniowy

Matthiola incana tworzy wyprostowane, zwykle pojedyncze lub słabo rozgałęzione pędy nadziemne. U odmian przeznaczonych na kwiat cięty pęd główny bywa silny i mało rozgałęziony, natomiast formy rabatowe częściej tworzą więcej pędów bocznych. Młode łodygi są zielone do szarozielonych, miękkie, delikatnie omszone i nie drewnieją, dlatego nie tworzą kory. To ważne rozróżnienie: lewkonia nie jest krzewem ani półkrzewem.

Owłosienie pędów i liści ma znaczenie fizjologiczne. Drobne włoski ograniczają nadmierne nagrzewanie się powierzchni, nieco zmniejszają transpirację, czyli parowanie wody, a także mogą utrudniać żerowanie części drobnych roślinożerców. Szarawy odcień rośliny wynika często właśnie z obecności kutneru lub drobnych włosków odbijających światło.

System korzeniowy jest palowy z korzeniami bocznymi, co odpowiada typowi często spotykanemu u kapustowatych. Dzięki temu siewki dość szybko zakotwiczają się w podłożu, ale źle znoszą długotrwałe zalanie i zbicie gleby. Roślina nie tworzy kłączy, rozłogów ani cebul. Nie rozrasta się klonalnie i nie daje trwałych kolonii z odrostów; rozmnaża się głównie przez nasiona.

Liście – budowa i znaczenie ekologiczne

Liście lewkonii są pojedyncze, ułożone skrętolegle na pędzie, a u młodych roślin mogą sprawiać wrażenie częściowo skupionych przy nasadzie. Blaszki mają zazwyczaj kształt lancetowaty do odwrotnie lancetowatego, osiągają zwykle od 5 do 15 cm długości i około 1–4 cm szerokości. Brzeg liścia jest przeważnie całobrzegi lub słabo falisty, wierzchołek tępy albo lekko zaostrzony, a unerwienie ma charakter siatkowaty, typowy dla eudikotów.

Liście są siedzące albo bardzo krótkoogonkowe, bez wyraźnych przylistków. Powierzchnia może być delikatnie filcowata lub miękko owłosiona. Barwa liści waha się od zielonej do sinozielonej, czasem z lekkim srebrzystym nalotem. Wysoka zawartość chlorofilu umożliwia intensywną fotosyntezę, ale jasnoszary ton powierzchni pomaga ograniczać przegrzewanie przy silnym nasłonecznieniu.

W siedliskach naturalnych i w uprawie na stanowiskach słonecznych te cechy są wyraźnym przystosowaniem do gospodarki wodnej. Lewkonia najlepiej rośnie w podłożach przepuszczalnych i umiarkowanie wilgotnych, a nie w stale mokrej ziemi. Nie jest sukulentem, ale jej liście i pędy wykazują umiarkowaną tolerancję na okresowe przesuszenie, zwłaszcza gdy roślina wykształci już sprawny korzeń palowy.

Kwiaty, kwiatostany i zapylanie

Najbardziej charakterystyczną częścią rośliny są kwiatostany. U lewkonii letniej mają one najczęściej postać grona, czyli osi, na której osadzone są pojedyncze kwiaty na szypułkach. Kwiaty są obupłciowe, a więc zawierają zarówno pręciki, jak i słupek. U form pojedynczych zachowana jest typowa dla rodziny budowa: cztery działki kielicha, cztery płatki korony ustawione na krzyż oraz sześć pręcików, z czego cztery są zwykle dłuższe, a dwa krótsze.

Średnica pojedynczego kwiatu najczęściej wynosi około 2–4 cm, zależnie od odmiany. Zapach jest jedną z najważniejszych cech użytkowych. Kwiaty wydzielają wonne związki lotne, które przyciągają owady zapylające. W uprawie i w obserwacjach terenowych najczęściej odwiedzają je pszczoły, muchówki i motyle, choć intensywność oblotu zależy od pogody i typu odmiany. Formy pełne bywają mniej dostępne dla owadów niż formy pojedyncze, ponieważ ich struktura jest silniej przekształcona hodowlanie.

Kwitnienie przypada zwykle od późnej wiosny do lata, często od maja lub czerwca do sierpnia, a przy sprzyjającej pogodzie i kolejnych wysiewach może trwać dłużej. Termin ten zależy od regionu, temperatury oraz terminu siewu. W warunkach chłodniejszych rozwój pąków jest wolniejszy, natomiast zbyt wysokie temperatury mogą skracać trwałość kwiatów.

Owoc, nasiona i cykl życiowy

Owocem lewkonii jest łuszczyna, czyli suchy owoc charakterystyczny dla kapustowatych, wydłużony i otwierający się po dojrzeniu dwiema klapami. Wewnątrz znajdują się liczne nasiona osadzone na trwałej przegrodzie. Łuszczyny są zwykle wąskie, dość długie i po dojrzeniu brązowieją. Nasiona są drobne, spłaszczone i rozsiewane głównie przez grawitację oraz działalność człowieka; na krótkich dystansach może pomagać wiatr poruszający suchymi owocostanami.

Cykl życiowy zależy od grupy odmian. Formy uprawiane jako jednoroczne kiełkują, rosną, kwitną, zawiązują nasiona i zamierają w jednym sezonie. Formy dwuletnie w pierwszym roku tworzą rozetę liści przyziemnych i magazynują zasoby, a dopiero po przejściu okresu chłodu, zwanego jarowizacją, wybiegają w pęd kwiatostanowy i kwitną w kolejnym sezonie. To ważna różnica biologiczna, bo wpływa na termin kwitnienia i pokrój rośliny.

Siewki mają dwa liścienie, po których pojawiają się pierwsze liście właściwe, już owłosione i bardziej wydłużone. Młode rośliny są zwarte i niskie, z czasem wydłużają międzywęźla, czyli odcinki pędu pomiędzy kolejnymi liśćmi. Osobniki dorosłe koncentrują zasoby na kwitnieniu i dojrzewaniu łuszczyn, po czym ich części nadziemne stopniowo zasychają.

Siedlisko, rozmieszczenie i wymagania środowiskowe

Naturalny zasięg Matthiola incana obejmuje głównie region śródziemnomorski. W naturze gatunek jest związany z ekspozycjami słonecznymi, przewiewnymi, często nadmorskimi, o podłożu wapiennym lub mineralnym, dobrze odprowadzającym wodę. Toleruje zasolenie lepiej niż wiele typowych roślin rabatowych, co wiąże się z jej pochodzeniem z siedlisk nadmorskich, choć zakres tej tolerancji zależy od konkretnej populacji i warunków.

W Polsce lewkonia letnia jest przede wszystkim rośliną uprawianą. Bywa sadzona w ogrodach, parkach, na balkonach i plantacjach kwiatów ciętych. Przejściowe dziczenie jest możliwe, zwłaszcza w pobliżu dawnych ogrodów i siedlisk ruderalnych, ale gatunek nie uchodzi u nas za trwały, szeroko zadomowiony element flory naturalnej. Nie jest też zaliczany do roślin inwazyjnych w Polsce.

Najlepiej rośnie na glebach żyznych do średnio żyznych, przepuszczalnych, umiarkowanie wilgotnych, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego. Stanowisko powinno być słoneczne; w półcieniu kwitnienie zwykle jest słabsze. Mrozoodporność zależy od typu odmiany i fazy rozwojowej. Rośliny prowadzone jako jednoroczne zwykle nie zimują, natomiast część form dwuletnich znosi łagodne chłody, ale w klimacie Polski zimowanie w gruncie jest niepewne i silnie zależne od regionu oraz mikroklimatu.

Znaczenie ekologiczne i relacje z innymi organizmami

Choć lewkonia letnia nie jest kluczowym gatunkiem lasotwórczym ani trwałym składnikiem naturalnych muraw w Polsce, ma znaczenie ekologiczne jako źródło nektaru i pyłku dla owadów. Odmiany o kwiatach pojedynczych są pod tym względem zwykle cenniejsze niż formy pełne. W środowiskach śródziemnomorskich dzikie populacje mogą uczestniczyć w stabilizowaniu płytkich gleb skalnych i współtworzyć mozaikę roślinności nadmorskiej.

Jako przedstawiciel kapustowatych lewkonia może być atakowana przez podobne organizmy jak kapusta, rzodkiew czy gorczyca. W uprawie obserwuje się czasem żerowanie pchełek ziemnych, mszyc oraz gąsienic niektórych motyli. Zbyt duża wilgotność i słaba cyrkulacja powietrza sprzyjają chorobom grzybowym i gniciu szyjki korzeniowej. Nie są to jednak cechy diagnostyczne samego gatunku, lecz element jego biologii i podatności w uprawie.

Znaczenie dla człowieka jest przede wszystkim ozdobne. Lewkonia od stuleci była selekcjonowana pod kątem barwy, wielkości i pełności kwiatów oraz długości pędów. To przykład silnego oddziaływania hodowli na wygląd rośliny: cechy atrakcyjne w ogrodnictwie nie zawsze zwiększają wartość dla zapylaczy.

Najważniejsze informacje o lewkonii letniej

Cecha	Typowa wartość lub opis	Podstawa ustaleń	Ciekawostka
Takson	Matthiola incana, gatunek z rodzaju Matthiola	Systematyka botaniczna i współczesne ujęcia filogenetyczne	Należy do tej samej rodziny co kapusta i rzepak
Forma życiowa	Roślina zielna jednoroczna lub dwuletnia, zależnie od odmiany i sposobu uprawy	Obserwacje uprawowe i opisy botaniczne	Nie tworzy zdrewniałych pędów ani kory
Wysokość	Najczęściej 20–80 cm, czasem więcej w sprzyjających warunkach	Dane z upraw i charakterystyk odmianowych	Odmiany na kwiat cięty bywają wyższe od rabatowych
Liście	Pojedyncze, lancetowate, szarozielone, często owłosione	Cechy morfologiczne obserwowane bezpośrednio	Owłosienie pomaga ograniczać przegrzewanie
Kwiaty	Pachnące, czteropłatkowe lub pełne, zebrane w grona	Morfologia kwiatu i obserwacje odmian uprawnych	Najsilniej pachną zwykle wieczorem i w ciepłe dni
Owoc	Łuszczyna z licznymi nasionami	Cechy typowe dla rodziny kapustowatych	Pełne odmiany często wytwarzają nasiona słabiej niż pojedyncze
Naturalny zasięg	Region śródziemnomorski, zwłaszcza wybrzeża i skały wapienne	Dane florystyczne i zielnikowe	Dzikie populacje są lepiej przystosowane do wiatru i zasolenia
Status w Polsce	Roślina uprawiana, miejscami przejściowo dziczejąca, nierodzima	Obserwacje florystyczne i praktyka ogrodnicza	Nie jest uznawana za gatunek inwazyjny

Jak zmienia się lewkonia letnia od siewki do rośliny kwitnącej?

U tego gatunku zmiany rozwojowe są istotne dla identyfikacji i biologii. Siewki są niewielkie, z dwoma liścieniami i krótkim odcinkiem łodyżki podliścieniowej. Następnie pojawiają się pierwsze liście właściwe, już bardziej sztywne, wydłużone i stopniowo owłosione. W tej fazie roślina inwestuje w rozwój korzenia i rozety lub krótkiego pędu.

Młode okazy odmian dwuletnich często długo pozostają w stadium przyziemnym. Dopiero po zadziałaniu niskiej temperatury i odpowiedniej długości dnia następuje wybicie pędu kwiatostanowego. U form jednorocznych ten etap przychodzi szybciej i bez wyraźnej przerwy sezonowej. W okresie kwitnienia roślina przekierowuje produkty fotosyntezy do pąków, kwiatów i rozwijających się nasion, dlatego starsze dolne liście mogą stopniowo żółknąć i zamierać.

Po zapyleniu i dojrzewaniu owoców pędy stają się bardziej suche, mniej soczyste i tracą wartość ozdobną. Jest to naturalny etap końcowy cyklu życiowego. U lewkonii nie występuje jesienne przebarwianie w znaczeniu typowym dla drzew liściastych; zamieranie ma raczej charakter stopniowego zasychania tkanek.

Znaczenie cech budowy dla funkcjonowania rośliny

Budowa lewkonii letniej dobrze pokazuje związek między morfologią a środowiskiem. Szarozielone, owłosione liście i pędy pomagają ograniczać utratę wody oraz przegrzewanie, co jest korzystne w miejscach silnie nasłonecznionych. Korzeń palowy poprawia stabilność i ułatwia pobieranie wody z głębszych warstw podłoża, choć nie kompensuje trwałego zalewania.

Kwiatostany wyniesione ponad liście zwiększają widoczność kwiatów dla zapylaczy i poprawiają skuteczność przenoszenia pyłku. Silny zapach pełni funkcję sygnału chemicznego, przyciągając owady nawet na pewną odległość. U odmian pełnych część tej funkcji bywa osłabiona, bo nadmiar płatków może utrudniać dostęp do nektaru i pyłku.

Łuszczyny chronią dojrzewające nasiona przed zbyt wczesną utratą, a ich osuszanie pozwala na rozsypywanie nasion po osiągnięciu dojrzałości. Krótki cykl życia umożliwia szybkie wykorzystanie korzystnego sezonu wegetacyjnego, co jest skuteczną strategią w siedliskach okresowo suchych lub zaburzanych.

Podobne rośliny i najważniejsze różnice

Lewkonia letnia bywa mylona z innymi pachnącymi kapustowatymi, zwłaszcza gdy ocenia się tylko kolor kwiatów.

• Maciejka nadmorska (Matthiola longipetala) – zwykle ma drobniejsze, luźniej rozmieszczone kwiaty i bardziej subtelny, wieczorny zapach; pokrój bywa mniej zwarty, a płatki często są węższe i dłuższe proporcjonalnie do reszty kwiatu.
• Lak zwyczajny (Erysimum cheiri, dawniej Cheiranthus cheiri) – także należy do kapustowatych i ma pachnące kwiaty, ale jego liście są zwykle węższe, bardziej skórzaste, a kwiaty częściej mają żółte, pomarańczowe lub brązowoczerwone odcienie. Roślina jest też częściej krótkowieczną byliną lub dwuletnią.
• Wieczornik damski (Hesperis matronalis) – ma czteropłatkowe, pachnące kwiaty podobnej wielkości, ale liście są wyraźniej ząbkowane, cieńsze i mniej kutnerowate, a cała roślina zwykle ma bardziej naturalistyczny, mniej zwarty pokrój.
• Smagliczka nadmorska (Lobularia maritima) – również pachnie i należy do tej samej rodziny, ale jest dużo niższa, silnie rozgałęziona, tworzy drobne kwiatostany z małymi kwiatami i zwykle zachowuje poduszkowy pokrój.

Najpewniejsze cechy odróżniające lewkonię to większe, często pełne kwiaty, szarozielone owłosione liście oraz typowy, wyprostowany pokrój rośliny uprawianej na rabatach lub na kwiat cięty.

Mity i nieporozumienia

• Lewkonia letnia nie jest byliną wieloletnią w typowym sensie. Najczęściej uprawia się ją jako jednoroczną albo dwuletnią.
• Nie każda „lewkonia” to ten sam takson. W języku potocznym nazwą tą określa się różne formy i czasem myli z innymi gatunkami rodzaju Matthiola.
• Pełne kwiaty nie są cechą dzikiego typu. To wynik selekcji hodowlanej, a nie standardowa budowa gatunku w naturze.
• Roślina nie pochodzi z Polski. Jest u nas głównie uprawiana, a nie rodzima.
• Intensywny zapach nie oznacza zastosowań leczniczych. Brak podstaw, by traktować lewkonię jako roślinę o potwierdzonych klinicznie właściwościach medycznych.
• Nie jest krzewem. Mimo sztywnego pokroju ma niezdrewniałe pędy i kończy cykl życiowy po wydaniu nasion.

Jak botanicy rozpoznają, klasyfikują i badają lewkonię letnią?

Podstawą rozpoznania są cechy morfologiczne: budowa liści, owłosienie, typ kwiatostanu, czterokrotna budowa kwiatów i rodzaj owocu. Botanicy porównują też proporcje płatków, długość szypułek, kształt łuszczyn oraz cechy nasion. W przypadku roślin uprawnych sprawę komplikuje duża zmienność odmianowa, dlatego przy oznaczaniu bierze się pod uwagę również pochodzenie materiału i cechy mniej zmienne niż barwa kwiatu.

Klasyfikacja rodzaju Matthiola była porządkowana także z użyciem badań molekularnych. Analizy DNA wspierają obecne umiejscowienie rodzaju w obrębie kapustowatych i pomagają oddzielać pokrewne linie ewolucyjne, które dawniej opisywano głównie na podstawie wyglądu. To dobry przykład tego, jak współczesna botanika łączy klasyczne zielniki, obserwacje terenowe i narzędzia genetyczne.

W badaniach ogrodniczych lewkonia jest interesująca również dlatego, że część cech dekoracyjnych, zwłaszcza pełność kwiatów, wiąże się z określonymi zmianami rozwojowymi merystemów kwiatowych, czyli tkanek wzrostowych tworzących organy kwiatu. Dzięki temu gatunek stał się ważnym obiektem selekcji hodowlanej.

Ciekawostki o lewkonii letniej

• Nazwa rodzaju Matthiola upamiętnia włoskiego botanika i lekarza Pietro Andrea Mattiolego.
• Lewkonie należą do tej samej rodziny co wiele warzyw użytkowych, mimo że kojarzą się niemal wyłącznie z ozdobą.
• Największą wartość dla owadów mają zwykle odmiany o kwiatach pojedynczych, a nie bardzo pełnych.
• W uprawie szklarniowej i towarowej hodowano odmiany o bardzo długich pędach przeznaczone specjalnie na kwiat cięty.
• Srebrzystawy odcień liści jest efektem cech anatomicznych powierzchni, a nie osobnego barwnika podobnego do metalicznego połysku.
• Wiele odmian różni się nie tylko kolorem, ale też reakcją na długość dnia i temperaturę, co wpływa na termin kwitnienia.
• U części roślin pełnokwiatowych zdolność do wytwarzania żyznych nasion jest ograniczona, dlatego rozmnażanie bywa bardziej złożone hodowlano.
• W języku potocznym lewkonie i maciejki bywają łączone, bo obie grupy pachną wieczorem, ale botanicznie nie są tym samym gatunkiem.

FAQ

Czy lewkonia letnia jest byliną?

Najczęściej nie. Matthiola incana uprawia się zwykle jako roślinę jednoroczną lub dwuletnią. Nie jest typową, długowieczną byliną ogrodową.

Czy lewkonia letnia jest rośliną rodzimą w Polsce?

Nie. To gatunek pochodzenia śródziemnomorskiego, w Polsce głównie uprawiany i tylko czasem przejściowo dziczejący.

Po czym najłatwiej rozpoznać lewkonię letnią?

Po wyprostowanym pokroju, szarozielonych owłosionych liściach, pachnących kwiatach zebranych w grona oraz typowych dla kapustowatych czterech płatkach u form pojedynczych.

Kiedy kwitnie Matthiola incana?

Zwykle od późnej wiosny do lata, najczęściej od maja lub czerwca do sierpnia. Termin zależy od regionu, pogody, odmiany i terminu siewu.

Jaki owoc wytwarza lewkonia letnia?

Owocem jest łuszczyna, czyli suchy, wydłużony owoc charakterystyczny dla rodziny kapustowatych, zawierający liczne nasiona.

Czy lewkonia letnia jest ważna dla zapylaczy?

Tak, zwłaszcza formy o kwiatach pojedynczych. Dostarczają nektaru i pyłku owadom, choć ich znaczenie zależy od liczby roślin i typu odmiany.

Czy lewkonia i maciejka to to samo?

Nie. Obie należą do rodzaju Matthiola lub są z nim kojarzone w praktyce ogrodniczej, ale lewkonia letnia to Matthiola incana, a popularna maciejka to zwykle Matthiola longipetala.

Czy można ocenić gatunek tylko po kolorze kwiatów?

Nie. Barwa u lewkonii jest bardzo zmienna wskutek hodowli. Do wiarygodnej identyfikacji potrzebne są także cechy liści, owłosienia, pokroju, budowy kwiatu i owocu.