Naturalne procesy w lesie — np. martwe drewno, które żyje własnym życiem — stanowią kluczowy element funkcjonowania każdego ekosystemu leśnego. Choć na pierwszy rzut oka pozornie nieatrakcyjne, gnijące pnie i przewrócone konary tworzą prawdziwe laboratorium przyrodnicze, pełne mikro- i makroorganizmów, które — razem z odpadkami roślinnymi — napędzają obieg materii i energii. W artykule przyjrzymy się istocie martwego drewna, jego wpływowi na bioróżnorodność i koniecznym praktykom zarządzania lasem, aby zachować jego naturalną funkcjonalność.

Znaczenie martwego drewna w ekosystemie

Martwe drewno, choć pozbawione żyjącej korony i zdolności do fotosyntezy, pełni wiele niezwykle istotnych ról. Jest ono elementem ekologicznego skarbca, w którym gromadzą się składniki odżywcze i pokarm dla setek gatunków. Rozkład drewna inicjuje procesy, które przekształcają węgiel związków organicznych w formy dostępne dla rosnących drzew, grzybów i mikroorganizmów. W jego wnętrzu rozwijają się mikroorganizmy, a kora i miazga stają się schronieniem dla owadów, płazów i gadów.

Rola rozkładu i obiegu materii

Proces rozkładu drewna można podzielić na etapy:

• Faza inicjalna: podsuszanie materiału, zaczynają się kolonizować grzyby pionierskie;
• Faza kardynalna: trwalsze gatunki grzybów i bakterii rozkładają ligninę oraz celulozę;
• Faza humifikacji: powstają substancje humusowe, które wzbogacają glebę.

Każdy z tych etapów wspomaga krążenie pierwiastków i zachowanie żyzności gleby.

Mikroorganizmy i grzyby – reżyserzy procesu

W martwym drewnie żyje tysiące gatunków grzybów rozkładających materiały o różnej twardości i składzie. Obok nich funkcjonują bakterie, pierwotniaki, nicienie i pierścienice. Dzięki nim drewno staje się mikrosiedliskiem o ogromnym znaczeniu:

• Grzyby saprofityczne rozkładają martwą ligninę i nadają kolor, zapach i strukturę próchnicy.
• Bakterie denitryfikacyjne wspomagają obieg azotu, zmniejszając jego straty z gleby.
• Nicienie regulują liczebność mikroorganizmów, co wpływa na stabilność procesu rozkładu.

Bogactwo biologiczne związane z martwym drewnem

Zaniedbanie martwego drewna w zarządzaniu lasem to rezygnacja z kluczowego elementu różnorodności i zrównoważonego rozwoju. W spróchniałych pniach i konarach ukrywają się liczne gatunki:

• Owady saproksyliczne: koziorogi, kózkowate, biegaczowate – każda grupa specjalizuje się w innym etapie rozkładu;
• Płazy i gady: salamandry, żaby drzewne, jaszczurki korzystają z wilgotnych i chronionych przestrzeni;
• Ptasie siedliska: dzięcioły, puszczyki i kowaliki drążą dziuple lub wykorzystują gotowe kryjówki;
• Rośliny epifityczne i mchy: wykorzystywane fragmenty kory i drewna jako podłoże do rozwoju.

Pod ściółką i w drewnie rozwijają się także pożyteczne drapieżniki, pajęczaki i owady polujące, co podtrzymuje naturalne łańcuchy pokarmowe.

Wpływ na faunę i florę runa leśnego

Spróchniałe pnie wpływają pośrednio na roślinność runa leśnego dzięki uwalnianiu jonów wapnia, potasu, magnezu i żelaza. Dzięki temu w sąsiedztwie przegniłych kłód rozwijają się gatunki wymagające żyznej i słabo zakwaszonej gleby, np. paprocie, rosiczki czy drobne grzyby jadalne oraz trujące. Utrzymanie zrównoważonej struktury drzewostanu wymaga dbałości o obecność martwego drewna w różnych stopniach rozkładu.

Zarządzanie lasem a ochrona naturalnych procesów

Współczesne metody gospodarki leśnej coraz częściej uwzględniają potrzebę zachowania martwego drewna. W praktyce oznacza to:

• Retencję kłód w powierzchniach zabiegowych, by pozostawić fragmenty o różnym stopniu rozkładu;
• Ścieżki edukacyjne z tablicami informacyjnymi o roli martwego drewna;
• Ograniczenie wywozu gałęzi i drobnego drewna celem zachowania wilgotności ściółki;
• Monitoring siedlisk gatunków saproksylicznych i ocena ich kondycji.

Przykłady dobrych praktyk

W parkach narodowych i rezerwatach często stosuje się tzw. strefy ochronne, w których nie usuwa się martwego drewna w ogóle. W Lasach Państwowych wprowadzono natomiast kwotę martwego drewna do pozostawienia na hektar – minimalnie 15 m³/ha. Coraz więcej planów urządzenia lasu zawiera zapisy o zachowaniu naturalnych procesów i minimalnej ingerencji w interakcje miedzygatunkowe.

Wyzwania i perspektywy

Pomimo rosnącej świadomości ekologicznej w zarządzaniu lasami wciąż pojawiają się presje gospodarcze, które zmniejszają ilość pozostawianego drewna i negują resyliencję ekosystemów. Konieczne są:

• szersza edukacja społeczeństwa na temat wartości martwego drewna,
• rozwój badań nad interakcjami mikroorganizmów w drewnie,
• wdrażanie regulacji prawnych promujących pozostawianie kłód i gałęzi,
• współpraca między leśnikami, naukowcami i organizacjami pozarządowymi.

Dopiero holistyczne podejście gwarantuje zachowanie pełnego bogactwa i odporności lasów.

Podsumowując, martwe drewno to żywy element ekosystemu, a jego obecność warunkuje stabilne funkcjonowanie lasu. Jego rola wykracza daleko poza prostą strukturę biomasy – to przestrzeń życia, swoisty magazyn składników odżywczych i fundament bioróżnorodności. Troska o te naturalne procesy wpływa nie tylko na ochronę przyrody, lecz także na zdrowie i estetykę lasów dostępnych dla przyszłych pokoleń.