Przerzedzenie drzewostanu to jedna z podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych i gospodarczych w lesie. Ma istotne znaczenie zarówno dla formowania się przyszłego drzewostanu, jak i dla zapewnienia funkcji ochronnych, produkcyjnych i rekreacyjnych lasu. W poniższym tekście omówię cele, metody, planowanie oraz skutki przerzedzeń – z uwzględnieniem aspektów ekologicznych, technicznych i ekonomicznych. Przedstawię również praktyczne zalecenia i przykłady stosowanych intensywności zabiegów.

Znaczenie i cele przerzedzeń

Przerzedzenie, rozumiane jako selektywne usuwanie części drzew w młodszym i średnim wieku drzewostanu, ma na celu poprawę warunków rozwoju pozostających drzew oraz przygotowanie terenu pod przyszłe odnowienie. Główne cele przerzedzeń to:

• zapewnienie lepszych warunków świetlnych i powietrznych dla pędów i korzeni,
• redukcja konkurencja o wodę i składniki pokarmowe,
• poprawa jakości przyszłego surowca drzewnego poprzez selekcję najlepszych pni,
• usuwanie drzew osłabionych lub chorych w ramach celów zdrowotne,
• zmniejszenie zagrożenia pożarowego i szkód wiatrowych,
• stymulowanie różnorodności strukturalnej i bioróżnorodność w obrębie drzewostanu.

W praktyce gospodarka leśna stosuje przerzedzenia jako element cięć pielęgnacyjnych między odnowieniem a rębnią zupełną, co wpływa na ostateczny kształt i wartość przyszłego lasu.

Rodzaje przerzedzeń i metody cięcia

Przerzedzenia można klasyfikować według różnych kryteriów: celów zabiegu, stopnia intensywności, kierunku usuwania drzew oraz wieku drzewostanu. Do najważniejszych typów należą:

• przerzedzenia pielęgnacyjne – mające na celu przede wszystkim selekcję drzew przyszłościowych i usunięcie osobników uszkodzonych;
• przerzedzenia sanitarne – ukierunkowane na likwidację drzew chorych, porażonych przez szkodniki czy zbutwiałych;
• przerzedzenia wyrównawcze – stosowane w celu ujednolicenia drzewostanu i wyrównania przyrostu;
• przerzedzenia retencyjne lub ochronne – mające na celu zmniejszenie zagrożeń hydrologicznych, erozyjnych lub pożarowych.

Techniki cięcia obejmują m.in.:

• przerzedzanie od dołu (usuwanie drzew podszytowych i niższych warstw),
• przerzedzanie od góry (usuwanie dominujących egzemplarzy, aby zachować konkurencyjne środkowe pnie),
• cięcia selektywne (wybiórcze usuwanie drzew o określonej klasie jakości),
• cięcia rozpraszające (usuwanie drzew rozłożonych równomiernie, aby zwiększyć nasłonecznienie).

Intensywność i terminy przerzedzeń

Decyzję o intensywności zabiegu podejmuje się na podstawie stanu drzewostanu, gatunku, klasy wieku i oczekiwanych funkcji lasu. Intensywność wyraża się zwykle jako procent usuwanego przyrostu objętościowego lub procent skorygowanej powierzchni miąższościowej (G). Typowe progi to:

• łagodne przerzedzenie: 10–20% miąższości – stosowane w celu lekkiego uwolnienia drzew przyszłościowych,
• umiarkowane przerzedzenie: 20–35% – najczęściej stosowane w drzewostanach gospodarczych,
• intensywne przerzedzenie: >35% – stosowane w silnie zagęszczonych lub chorych drzewostanach, oraz tam, gdzie wymagane jest gwałtowne zmniejszenie konkurencji.

Termin wykonania zabiegów zależy od gatunku i warunków lokalnych. Przerzedzenia przeprowadza się zwykle w okresie wegetacyjnym, gdy możliwe jest ocenienie przyrostów i kondycji pni, jednak często wykonuje się je poza okresem lęgowym ptaków i w suchszych porach roku, aby zminimalizować szkody glebowe i chronić faunę.

Planowanie i technika wykonania

Planowanie przerzedzenia zaczyna się od inwentaryzacji: określenia składu gatunkowego, struktury wiekowej, stanu zdrowotnego i parametrów drzewostanu. Na tej podstawie sporządza się plan zabiegu, który obejmuje lokalizację cięć, intensywność oraz sposób pozbycia się biomasy (wywózka, pocięcie na zrębki, pozostawienie po wybranych zabiegach).

• Ocena terenu: nachylenie, ukształtowanie, warunki glebowe i hydrologiczne wpływają na wybór techniki (np. stosowanie wywózki mechanicznej tylko na nośnych glebach).
• Wybór maszyn i technologii: piły łańcuchowe, harwestery, forwardery, składowarki – dobiera się je w zależności od skali zabiegu i celu minimalizacji szkód gleby.
• Ochrona wartości przyrodniczych: w wytycznych planu uwzględnia się strefy ochronne przy ciekach, stanowiska chronionych gatunków oraz fragmenty o wysokiej wartości ekologicznej.

Podczas wykonania szczególną uwagę zwraca się na redukcję szkód pozostałych drzew (uszkodzenia kory, systemu korzeniowego), kontrolę pozostawienia wymaganej liczby drzew przyszłościowych oraz odpowiednie oznakowanie i dokumentację zabiegu.

Wpływ przerzedzeń na ekosystem leśny

Przerzedzenia mają wielowymiarowy wpływ na ekosystem. Z jednej strony poprawiają warunki wzrostu i jakość drewna, z drugiej mogą wpływać na mikroklimat i siedliska organizmów.

• Korzyści ekologiczne: zwiększone nasłonecznienie i przewiewność sprzyjają rozwojowi runa leśnego i młodnika, co może prowadzić do wzrostu bioróżnorodność roślin i bezkręgowców.
• Ryzyka: zbyt intensywne cięcia mogą zwiększać ekspozycję na wiatr i przesuszenie, prowadzić do erozji i destabilizacji gleby oraz powodować spadek siedlisk dla gatunków cieniolubnych.
• Wpływ na pożary: umiejętnie przeprowadzone przerzedzenie redukuje ładunek paliwowy i zwiększa dostępność dla działań gaśniczych, jednak pozostawienie dużej ilości ściółki bez składowania może chwilowo zwiększyć ryzyko zapalenia.

Optymalny efekt ekologiczny osiąga się, gdy przerzedzenia są planowane w powiązaniu z lokalną biologią, strukturą terenu i celami ochrony przyrody.

Aspekty gospodarcze i ekonomiczne

Przerzedzenia wpływają bezpośrednio na ekonomiczny wynik gospodarstwa leśnego. Wczesne i umiarkowane przerzedzenia mogą zwiększyć przyrosty jednostkowe drzew przyszłościowych i poprawić jakość drewna, co przekłada się na wyższą wartość rębności w przyszłości. Z drugiej strony koszty wykonania zabiegów (maszyny, robocizna, transport) i ewentualne straty wynikające ze szkód muszą być uwzględnione w kalkulacji.

• Przerzedzenia wpływają na tempo obrotu kapitału leśnego: wcześniejsze cięcia przynoszą przychód, ale jednocześnie modyfikują przyszłą strukturę rębnościową.
• Z punktu widzenia produkcji biomasy, selektywne usuwanie drzew gorszej jakości podnosi średnią wartość drewna w drzewostanie.
• W obszarach rekreacyjnych i ochronnych ekonomia zabiegów jest często uzupełniana wartościami niematerialnymi, takimi jak estetyka, funkcje korytarza ekologicznego czy ochrona zasobów wodnych.

Ryzyka, przeciwdziałanie i monitoring

Podczas planowania przerzedzeń należy przewidzieć potencjalne zagrożenia i sposoby ich ograniczenia.

• Ochrona gleby: stosowanie technologii niskościerniskowych, unikanie prac w mokrych okresach oraz ograniczenie śladów wywózki zmniejszają zaburzenia gleby.
• Ochrona siedlisk: wyznaczanie stref buforowych przy ciekach wodnych, ochrona miejsc rozrodu gatunków chronionych oraz harmonogramowanie prac poza okresem lęgowym.
• Monitoring efektów: regularne pomiary przyrostów, ocena liczby i jakości drzew pozostawionych, monitoring zdrowotny i obserwacje bioróżnorodności pozwalają korygować przyszłe działania.

Przykłady praktyczne i rekomendacje

Poniżej kilka praktycznych wskazówek stosowanych w polskich i środkowoeuropejskich warunkach leśnych:

• W drzewostanach sosnowych na piaszczystych glebach często stosuje się wczesne przerzedzenia o umiarkowanej intensywności (20–30%), aby zwiększyć rozmiary pni przyszłościowych i ograniczyć rozgałęzienie u podstawy.
• W drzewostanach dębowych i bukowych nacisk kładzie się na selekcję drzew o najlepszym pniu; przerzedzenia wykonuje się nieco później, pozostawiając mniej drzew, ale wyższej jakości.
• Po przerzedzeniu ważne jest planowanie zabiegów uzupełniających: oczyszczenia, odnowienia naturalnego lub sadzenia, aby wykorzystać powstałe przestrzenie do kształtowania pożądanego składu gatunkowego.

Podsumowanie

Przerzedzenie drzewostanu to kluczowy zabieg w gospodarce leśnej, łączący cele produkcyjne, ochronne i społeczne. Dobrze zaplanowane i prawidłowo wykonane przerzedzenia poprawiają warunki wzrostu, zwiększają jakość surowca i mogą korzystnie wpływać na mikroklimat oraz odnowienie drzewostanu. Jednocześnie wymagają dokładnej analizy i ostrożności, by nie naruszyć stabilności ekosystemu ani nie zredukować wartości przyrodniczych. W praktyce kluczowe jest zrównoważenie celów gospodarcze i ochronnych, wdrożenie technologii minimalizujących szkody oraz prowadzenie monitoringu po zabiegowym. W ten sposób przerzedzenia stanowią narzędzie wielofunkcyjne, które przy odpowiednim podejściu przynosi długofalowe korzyści dla lasu i społeczeństwa.

Najważniejsze słowa kluczowe: przerzedzenie, drzewostanu, zdrowotne, gospodarcze, nasłonecznienie, konkurencja, bioróżnorodność, cięcia, odnowienie, ochrona.