Traszka zwyczajna (Lissotriton vulgaris) to mały, ale niezwykle interesujący przedstawiciel rodziny salamandrowatych. Wśród mieszkańców stawów, sadzawek i wilgotnych lasów wyróżnia się nie tylko wyglądem, lecz także ciekawymi zwyczajami życiowymi. W poniższym artykule opisuję traszkę zwyczajną od strony morfologii, występowania, diety, cyklu życiowego oraz zagrożeń i form ochrony, a także podaję kilka mniej znanych, lecz fascynujących faktów o tym płazie.

Wygląd i cechy morfologiczne

Traszka zwyczajna jest gatunkiem niewielkim — dorosłe osobniki osiągają zwykle 6–9 cm długości, rzadziej do 11 cm. Ciało jest smukłe, pokryte drobną, czasem lekko ziarnistą skórą. Grzbiet ma barwy od oliwkowej przez brązową do ciemnobrązowej, natomiast spód ciała jest zazwyczaj jaskrawiej ubarwiony: pomarańczowy lub żółtawy z charakterystycznymi, ciemnymi plamkami. Samce i samice różnią się nieco budową i ubarwieniem, zwłaszcza w okresie rozrodczym — samce przybierają widowiskowe, fasetowane kształty ogona i wypukłości na grzbiecie.

W okresie godowym samiec rozwija na grzbiecie niską, falistą grzebieniowatą strukturę, która ciągnie się wzdłuż ogona, natomiast ogon staje się mocno spłaszczony, ułatwiając pływanie. Samice pozostają bardziej stonowane w ubarwieniu. Cechą charakterystyczną jest także jaskrawy brzuch, który pełni rolę ostrzegawczą wobec potencjalnych drapieżników — sygnalizuje obecność toksyn w skórze.

Warto podkreślić, że ogony traszek są doskonale przystosowane do trybu życia półwodnego: są silne i spłaszczone bocznie, co umożliwia zwinne pływanie. Skóra wytwarza śluz i związki obronne, które zniechęcają ryby i ptaki do pożerania traszek.

Występowanie i siedliska

Traszka zwyczajna ma rozległy zasięg — występuje na terenie dużej części Europy, od Wysp Brytyjskich i krajów skandynawskich, przez Polskę i Europę Środkową, aż po zachodnie rejony Azji. W Polsce jest jednym z najpospolitszych przedstawicieli płazów ogoniastych. Gatunek jest elastyczny ekologicznie i potrafi zasiedlać różnorodne siedliska, co sprzyja jego szerokiemu rozprzestrzenieniu.

Preferowane środowiska to małe, stojące zbiorniki wodne: stawy, sadzawki, kałuże sezonowe, rowy, a także oczka wodne w ogrodach. Poza okresem rozrodczym traszki prowadzą życie lądowe — kryją się pod kamieniami, korą, w ściółce leśnej oraz w zaroślach, gdzie panuje wysoka wilgotność. Lubią tereny z bogatą roślinnością przybrzeżną, która służy im jako miejsce składania jaj i schronienia dla larw.

Mimo że gatunek jest szeroko rozprzestrzeniony, nie toleruje całkowitego zniszczenia naturalnych siedlisk — melioracje, osuszanie terenów pod budownictwo czy intensywne rolnictwo mogą lokalnie prowadzić do zaników populacji.

Zachowanie i dieta

Traszka zwyczajna prowadzi zmienny tryb życia: okresowo wodny (głównie wiosną i wczesnym latem) oraz lądowy (poza sezonem rozrodczym). Jest zwierzęciem głównie nocnym, aktywnym o zmierzchu i w nocy, kiedy poluje i przemieszcza się. W ciągu dnia chowa się w wilgotnych kryjówkach. W okresie godowym samce wykonują skomplikowane tańce godowe i intensywnie wykorzystują feromony, aby przyciągnąć partnerki.

Dieta traszki jest zróżnicowana i obejmuje drobne bezkręgowce. Do głównych składników pożywienia należą:

• owady (chrząszcze, muchówki, drobne larwy),
• dżdżownice i inne pierścienice,
śluzowce i ślimaki,
• drobne skorupiaki i nicienie w środowisku wodnym.

Łowienie polega na spokojnym podkradaniu ofiary i szybkim schwytaniu. W wodzie traszki mogą także zjadać planktoniczne i bentosowe organizmy oraz larwy owadów wodnych. Młode osobniki mają zwykle podobny jadłospis, ale ograniczony do mniejszych elementów.

Rozmnażanie i rozwój

Sezon godowy

Okres rozmnażania przypada zwykle na wiosnę, po przebudzeniu z zimowego spoczynku. Samce, przyciągając samice, prezentują złożone zachowania godowe — poruszają ogonem, wydzielają feromony oraz układają się w specyficzne pozy. Zamiast kopulacji stosowanej u ssaków, u traszek występuje transfer spermatoforu: samiec składa na podłożu pakiecik z nasieniem, który następnie pobiera samica.

Jaja i larwy

Samica składa jaja pojedynczo, przeważnie zawijając każde z nich w liść rośliny wodnej. Złożenie kilku-kilkunastu do kilkudziesięciu jaj odbywa się w ciągu kilku tygodni. Jaja rozwijają się w wodzie; po wylęgu pojawiają się larwy z zewnętrznymi skrzelami, które prowadzą życie całkowicie wodne. Larwalny okres trwania jest zależny od temperatury i warunków środowiskowych — zazwyczaj trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, po czym następuje metamorfoza.

Po przeobrażeniu młode wydają się jako miniaturowe wersje dorosłych i rozpoczynają fazę lądową, która może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, zanim osiągną dojrzałość płciową. Cykl życiowy łączy więc fazy wodne i lądowe, co czyni traszkę gatunkiem higrofilnym wymagającym dostępu do obu typów habitatów.

Zagrożenia, ochrona i interakcje z człowiekiem

Mimo że traszka zwyczajna jest często spotykana i uznawana za gatunek mało zagrożony na poziomie globalnym, lokalne populacje bywają narażone na poważne niebezpieczeństwa. Najważniejsze czynniki wpływające negatywnie to:

• utrata i fragmentacja siedliska przez urbanizację i melioracje,
• zanieczyszczenia wód (pestycydy, nawozy, detergenty),
• wypuszczanie obcych gatunków ryb do sadzawek, co prowadzi do drapieżnictwa na ikrze i larwach,
• drogi — migracje traszek na miejsca rozrodu często kończą się śmiertelnie na jezdniach,
• choroby, w tym patogeny powodujące masowe wymierania płazów (np. grzyby z grupy chytridów i wirusy).

Aby chronić populacje traszki, stosuje się różne działania: tworzenie i renowacja przyjaznych oczek wodnych, zachowanie stref buforowych wokół zbiorników, budowa przepustów i przejść dla płazów przy ruchliwych drogach, ograniczenie stosowania chemii w rolnictwie oraz monitoring chorób. Lokalne programy ochrony i edukacja ekologiczna pomagają zmniejszać antropogeniczne zagrożenia.

Warto też pamiętać o odpowiedzialności hobbystycznej: zakładanie oczek wodnych w ogrodach może wspomóc populacje, pod warunkiem że nie introdukuje się do nich obcych gatunków ryb lub innych organizmów, które mogłyby zaburzyć biocenozę.

Ciekawostki i zdolności adaptacyjne

Traszka zwyczajna ma kilka zdolności, które czynią ją fascynującym obiektem badań i obserwacji:

• Regeneracja: podobnie jak inne salamandry, traszka potrafi regenerować utracone kończyny i fragmenty ogona — proces ten jest przedmiotem intensywnych badań naukowych. Regeneracja obejmuje odtworzenie tkanek miękkich, kości i nerwów.
• Toksyny skórne: skóra traszki wydziela związki obronne, które zniechęcają drapieżniki. Choć nie są tak silne jak u niektórych innych gatunków, stanowią skuteczną barierę przed większością małych drapieżników.
• Sygnalizacja ostrzegawcza: jaskrawy, plamisty brzuch jest elementem aposematycznego ubarwienia — w sytuacji zagrożenia zwierzę może wyeksponować brzuch, ostrzegając potencjalnego napastnika.
• Elastyczność ekologiczna: gatunek potrafi wykorzystać zarówno naturalne, jak i sztuczne zbiorniki wodne, a także przetrwać w mozaikowych krajobrazach rolniczych o odpowiednim rozmieszczeniu mokradeł.

Podsumowanie

Traszka zwyczajna, Lissotriton vulgaris, to gatunek dobrze przystosowany do życia na pograniczu świata wodnego i lądowego. Jej wszechstronność, interesujące zachowania godowe oraz zdolność regeneracji czynią ją wartościowym elementem bioróżnorodności naszych ekosystemów. Mimo iż nie jest obecnie krytycznie zagrożona, to jednak wymaga uwagi i ochrony na poziomie lokalnym — szczególnie tam, gdzie intensywna działalność człowieka zagraża jej siedliskom. Poprzez proste działania, takie jak tworzenie i utrzymanie oczek wodnych, unikanie wprowadzania obcych gatunków oraz ograniczanie zanieczyszczeń, możemy wspierać dalsze istnienie tych drobnych, acz niezwykle interesujących płazów.