Zgnilizna drzew to ogólny termin obejmujący procesy rozkładu tkanki drzewnej wywołane przez różne czynniki biologiczne i abioticzne. W leśnictwie pojęcie to ma znaczenie praktyczne — wpływa na zdrowotność drzewostanów, zasoby surowca drzewnego oraz bezpieczeństwo użytkowania lasu. W artykule omówię mechanizmy powstawania zgnilizn, najważniejsze patogeny, sposoby rozpoznawania, konsekwencje dla gospodarowania lasami oraz metody zapobiegania i ograniczania strat.

Co to jest zgnilizna drzew?

Pod pojęciem zgnilizny rozumiemy degradację drewna i tkanek drzewnych w wyniku aktywności organizmów rozkładających oraz procesów fizykochemicznych. Zgnilizna może obejmować korzenie, pnie, konary, a także drewno leżące na powierzchni. W klasyfikacji przyjmowanej w leśnictwie wyróżnia się m.in. zgnilizny korzeniowe, pniowe, wewnętrzne i powierzchniowe. Procesy te mają istotne znaczenie ekologiczne — przyczyniają się do cyklu materii i tworzenia siedlisk dla wielu organizmów — ale także ekonomiczne, gdyż obniżają wartość drewna i zwiększają ryzyko złamań drzew.

Rodzaje zgnilizny i główne patogeny

Zgnilizny dzielimy głównie według miejsca występowania i mechanizmu rozkładu drewna. Najważniejsze kategorie to:

• zgnilizna korzeni i obrębu pnia (root and butt rot),
• zgnilizna pniowa i wewnętrzna (heart rot),
• zgnilizna biała i brązowa — w zależności od sposobu degradacji ligniny i celulozy,
• zgnilizna miękka (soft rot) oraz zgnilizna twarda (dry rot) w drewnie już ściętym.

Najczęściej sprawcami są grzyby drewnoodporne: gatunki z rodzaju Heterobasidion (np. H. annosum) — typowe dla świerka i sosny, Armillaria (chodnik korzeniowy), Ganoderma, Fomes czy Inonotus. Również bakterie i pierwotniaki mogą uczestniczyć w rozkładzie, zwłaszcza w warunkach zwiększonej wilgotności. Warto wyróżnić bakterie jako czynniki wtórne, które przyspieszają degradację po uszkodzeniach mechanicznych lub po wtargnięciu patogenów grzybowych.

Przyczyny i uwarunkowania rozwoju zgnilizny

Rozwój zgnilizny zależy od kombinacji czynników środowiskowych, stanu zdrowotnego drzew i historii użytkowania lasu. Najważniejsze czynniki to:

• uszkodzenia mechaniczne (np. podczas pozyskania drewna),
• stresy biotyczne i abiotyczne (susza, przemarznięcia, zasolenie),
• wiek drzew — drzewa starsze częściej wykazują objawy zgnilizny wewnętrznej,
• warunki siedliskowe — gleby zalewowe sprzyjają niektórym patogenom korzeniowym,
• zabiegi gospodarcze i ich nagłe przerwy — np. zmiana składu gatunkowego po wyrębach może zwiększyć presję patogenów.

Wielu patogenom sprzyja także gromadzenie się drewna martwego i pozostawianie pni po ścięciach, które pełnią funkcję rezerwuarów inwazji. Dlatego klasyczne sanitarne cięcia oraz odpowiednie usuwanie pni i kłód mogą znacząco wpływać na epidemiologię chorób zgniliznowych.

Objawy, diagnostyka i różnicowanie

Objawy zgnilizny bywają zróżnicowane i zależą od lokalizacji infekcji. W praktyce leśnej rozpoznaje się m.in.:

• wyciek żywicy i przebarwienia kory,
• rumienienie lub zmiana barwy drewna po rozcięciu pnia,
• wypukłe owocniki grzybów przy nasadzie pnia lub na pniach,
• opadanie liści/igieł i zamieranie koron,
• pęknięcia pnia, podłużne rysy, próchnienie wzdłuż promieni rdzeniowych.

Diagnostyka wymaga połączenia obserwacji polowych z badaniami laboratoryjnymi: izolacją patogenów z próbek drewna, określeniem struktury rozkładu ligniny i celulozy oraz, gdy potrzeba, zastosowaniem metod molekularnych (PCR) do identyfikacji gatunków grzybów. W praktyce leśnej ważne jest także rozróżnienie zgnilizn wyniku patogenów od uszkodzeń fizycznych, owadzich jam oraz procesów starzenia się drzewa.

Skutki zgnilizny dla lasów i gospodarki leśnej

Zgnilizna ma wielorakie konsekwencje:

• ekonomiczne — obniżenie jakości i wartości drewna, zmniejszenie przysługującej miąższości,
• bezpieczeństwo — drzewa z zaawansowaną zgnilizną pni mogą ulegać złamaniu lub wywróceniu, co stwarza ryzyko dla użytkowników lasu i dla prowadzących prace leśne,
• ekologiczne — zmiana struktury drzewostanu, tworzenie siedlisk dla saproksylicznych organizmów (gatunki owadów, grzybów, mchów),
• ryzyko rozprzestrzeniania się — niektóre patogeny utrzymują się długo w drewnie i glebie, co utrudnia odtworzenie zdrowych drzewostanów z tym samym gatunkiem.

W skali krajobrazu koncentracja zgnilizny może prowadzić do zmian w następowaniu gatunków i wymuszać zmiany strategii gospodarczej na poziomie leśnictwa regionalnego.

Metody zapobiegania i zwalczania

W praktyce leśnej działania ograniczające zgniliznę opierają się na trzech filarach: profilaktyce, wczesnej detekcji i interwencji. Do najważniejszych metod należą:

• dobór gatunków i mikrosiedlisk — sadzenie gatunków odporniejszych na specyficzne patogeny oraz utrzymanie mieszanych drzewostanów,
• zarządzanie wiekiem i strukturą drzewostanów — unikanie monokultur i długich rotacji sprzyjających patogenom specjalizującym się w starszych drzewach,
• sanitarne cięcia i usuwanie skupisk zainfekowanych pni,
• mechaniczne i chemiczne zabezpieczenia ran po pozyskaniu drewna (tam, gdzie to uzasadnione prawnie i ekologicznie),
• postępowanie przy pozyskaniu drewna — szybkie usuwanie kłód z lasu lub odpowiednie składowanie, aby ograniczyć rozwój saprofitów,
• biologiczne metody kontroli — stosowanie antagonistów lub konkurencyjnych mikroorganizmów w badaniach eksperymentalnych,
• edukacja i szkolenie personelu leśnego — rozpoznawanie objawów i bezpieczne procedury cięć.

W praktyce wielokierunkowe podejście, łączące zabiegi techniczne i decyzje planistyczne, daje najlepsze efekty. Istotna jest też znajomość lokalnej epidemiologii — np. na obszarach z dużą częstością Heterobasidion stosuje się odpowiednie metody ochrony stóp drzew po zrębach, a także zabiegi zapobiegawcze przy sadzeniu.

Monitorowanie, mapowanie i rola polityki leśnej

Skuteczne przeciwdziałanie zgniliźnie wymaga systematycznego monitoringu. Obejmuje on:

• inspekcje terenowe i standaryzowane protokoły oceny zdrowotności drzewostanów,
• budowę baz danych o występowaniu patogenów i objawów oraz map zagrożeń,
• stosowanie technologii zdalnego rozpoznawania (fotografia lotnicza, drony, skanowanie LIDAR) dla detekcji obszarów z obumierającymi koronami lub ubytkiem masy drzewnej,
• współdziałanie jednostek naukowych, instytucji leśnych i właścicieli lasów w tworzeniu strategii zarządzania.

Polityka leśna odgrywa istotną rolę w promowaniu praktyk zrównoważonych — np. poprzez subsydia dla działań profilaktycznych, regulacje dotyczące pozyskania drewna i transportu materiału zainfekowanego oraz programy badań nad odpornością gatunków. Często konieczne jest także uwzględnienie aspektów prawnych związanych z ochroną przyrody, zwłaszcza w lasach o wysokiej wartości przyrodniczej.

Przykłady trudnych do zwalczania chorób zgniliznowych

W praktyce leśnej szczególną uwagę zwracają patogeny o długim okresie przetrwania i szerokim spektrum żywicieli. Kilka przykładów:

• Heterobasidion annosum — powoduje zgniliznę korzeniową u sosny i świerka, rozprzestrzenia się przez porosty na ścianach cięć i przez gleby; profilaktyka obejmuje ochronę ran po zrębach oraz stosowanie środków biologicznych na powierzchnie cięć,
• Armillaria spp. — grzyb żagwiakowaty, tworzy rozległe kolonie w glebie, atakuje korzenie i powoduje obumieranie drzew; trudny do zwalczenia ze względu na długotrwałe przetrwanie w drewnie i porośniętych resztkach,
• Ganoderma i Fomes — powodują zgniliznę wewnętrzną i powstawanie masywnych owocników przy pniach, co często sygnalizuje zaawansowane stadium choroby.

Wszystkie powyższe wymagają indywidualnego podejścia i często długoterminowego planowania zadań gospodarczych.

Znaczenie zgnilizny dla bioróżnorodności

Mimo negatywnych skutków dla gospodarki, zgnilizna pełni istotną rolę w ekosystemie leśnym. Martwe drewno stanowi siedlisko dla wielu gatunków saproksylicznych: owadów, grzybów, porostów, mchów i ptaków. Dlatego współczesne podejścia do gospodarowania lasami starają się łączyć cele produkcyjne z ochroną bioróżnorodności. Planowanie obejmuje pozostawianie fragmentów martwego drewna na obszarach o wysokiej wartości przyrodniczej, jednocześnie ograniczając rozprzestrzenianie się niekorzystnych patogenów w drzewostanach użytkowych.

Nowe wyzwania i kierunki badań

Zmiany klimatu, migracja gatunków i rosnący transport surowca drzewnego stawiają nowe wyzwania przed leśnikami. Wyższe temperatury i ekstremalne susze mogą zwiększać podatność drzew na patogeny, a jednocześnie sprzyjać nowym chorobom. W związku z tym nauka koncentruje się na:

• odkrywaniu mechanizmów odporności drzew i selekcji genotypów odpornych,
• optymalizacji praktyk leśnych pod kątem ograniczenia presji patogenów,
• rozwijaniu metod biokontroli i bezpiecznych interwencji minimalizujących użycie środków chemicznych,
• wdrażaniu narzędzi zdalnego monitoringu oraz modeli prognostycznych rozwoju epidemii patogenów.

Wnioski i zalecenia praktyczne

Zrozumienie zjawiska zgnilizny jest kluczowe dla zrównoważonego prowadzenia gospodarki leśnej. Najważniejsze rekomendacje to:

• wprowadzenie i utrzymanie systematycznego monitoringu zdrowotności drzewostanów,
• stosowanie zasad mieszanych drzewostanów i odpowiedniego doboru gatunków,
• przeprowadzanie sanitarnych cięć i usuwanie źródeł inwazji tam, gdzie jest to uzasadnione,
• edukacja personelu i właścicieli lasów w zakresie rozpoznawania objawów i zapobiegania,
• wspieranie badań nad odpornością drzew i metodami biologicznej kontroli,
• integracja celów produkcyjnych i ochrony bioróżnorodności w planowaniu przestrzennym lasów.

W praktyce skuteczne przeciwdziałanie zgniliźnie wymaga współpracy nauki, administracji leśnej i użytkowników lasu. Długofalowe zarządzanie oparte na profilaktyce, wczesnej detekcji i dostosowywaniu gospodarki do lokalnych uwarunkowań pozwala minimalizować straty i jednocześnie zachować ekologiczne funkcje lasów.

Krótka lista kluczowych pojęć

• zgnilizna — proces rozkładu drewna,
• grzyby — główni sprawcy zgnilizn,
• bakterie — często wtórne czynniki rozkładu,
• korzenie i pnie — typowe miejsca infekcji,
• sanitarne cięcia i monitoring — podstawowe działania zarządcze,
• bioróżnorodność — ekologiczne znaczenie martwego drewna.

Zarządzanie zgnilizną w lasach to balans między potrzebą produkcyjną a ochroną ekosystemu. Utrzymanie zdrowych, zróżnicowanych i odpornych drzewostanów wymaga planowania długoterminowego, systematycznego monitoringu oraz elastycznych praktyk leśnych opartych na aktualnej wiedzy naukowej.